Türkiye ekonomisinde 2018 bilinmezliklerle dolu (Al-Monitor, 30 Aralık, 2017)

 

Türkiye ekonomisi 2017’nin üçüncü çeyreğinde beklendiği gibi sansasyonel bir büyüme kaydetti ve görünürde yüzde 11,1 büyüdü. Böylece ilk dokuz ayda büyüme yüzde 7,4, yıllıklandırılmış olarak da yüzde 6,5 olarak gerçekleşti. Tahmini yıllık büyüme Orta Vadeli Program’da 2017 için yüzde 4,4 olarak öngörülen büyüme hedefinin kolaylıkla aşılacağını ortaya koyuyor. Ayrıca Türkiye’yi, Çin ve Hindistan’ın ardından en hızlı büyüyen ülkelerden biriymiş gibi de gösteriyor. İlk elde Türkiye için olumlu görünen bu tablonun arka yüzü pek öyle değil. Türkiye’nin büyümesi bir dizi aritmetik yanılsama, kırılganlık ve stres biriktiren bir kimyaya sahip.

Bütün parıltılı görünümüne karşılık büyüme ile ilgili sonucun iç ve dış dopingle gerçekleştiğini, 2016’da yüzde 3 olarak gerçekleşen düşük büyümenin bazına oturduğu için aritmetik bir yanılsama içerdiğini de hatırlatmak gerek. Özellikle üçüncü çeyreğin yüzde 11’lik “mucizevi” büyümesinde 2016’nın üçüncü çeyreğinde ekonominin yüzde 1’e yakın küçülmüş olmasının baz etkisi var. Bu düşük baz, AKP iktidarınca özellikle gözlerden uzak tutuluyor.

Genelde ise 2017 büyümesinin ABD Başkanı Donald Trump’ın düşük performansının taşıdığı sıcak para girişi, içeride de yoğun devlet kaldıracı ile gerçekleştiği vurgulanmalı.

Parıltılı büyüme verilerinin arkasında dönemsel dış dünya konjonktüründen kaynaklanan dış sermaye akışı, özellikle sıcak para girişi önemli bir yer tuttu. Bu dış kaldıracın yanında, AKP rejiminin bütçe açığını artırma pahasına uygulattığı kredi genişlemesi, vergi kolaylıkları, İşsizlik Sigortası Fonu’nu hovardaca harcattıran teşviklerden de söz edilmeli.

Trump’ın güven vermeyen icraatıyla iştahı kaçıp Türkiye gibi ülkelere yönelen sıcak para, dolar kurunu eylül ayına kadar aşağı çekerek ithalatı özendirdi ve bu kaldıraçla iç talebe dayalı büyüme de hızlandı. Hızlandı hızlanmasına ama öte tarafta dış borç stoku 435 milyar dolara kadar çıktı, özel firmaların döviz yükümlülükleri de 212 milyar dolara kadar yükseldi.

Özellikle ABD ile yaşanan politik krizin etkisiyle ekim ayı sonrası hızlanan döviz fiyatı Merkez Bankası’nı faiz artırmaya zorlamakla kalmadı, döviz fiyatı yüksek seyrini koruyarak ekonomiyi yüksek faiz-yüksek döviz kıskacına aldı. Yani 2017’nin dış kaynak girişinde sıcak paranın hâkimiyeti açık. Dolayısıyla 2017’nin yüzde 6,5’i bulması beklenen yıllık büyümesinde de sıcak para ağırlıklı dış kaynak girişinin etkili olduğu söylenebilir. Sıcak para ve kredi genişlemesi kaldıraçlarının üstünde yükselen büyüme, özellikle üçüncü çeyrekte iç tüketime yaslandı.

Madencilik ve enerjiyi de içeren geniş anlamda sanayide büyüme son üç çeyrekte ortalama yüzde 9,5’i buldu, iç tüketime dönük sanayi lokomotif sektör oldu. İmalat sanayinin katma değer artışı üçüncü çeyrekte iç pazar odaklı, özellikle de dayanıklı mallara talep üstünden gerçekleşti. Sanayi üretimi yüksek tempoda seyrederken yatırım ayağında inşaat yine öne çıktı. Büyük çevre tahribatına, tarih ve doğa varlıklarının yıkımına dayanan inşaat furyasına karşılık sanayiyi geliştirecek makine-teçhizat yatırımlarında düşük tempo gözlenmesi önemli bir zaaf.

Öte yandan bu büyümenin istihdam dostu olmadığı ve adil bir bölüşüme dayanmadığını da veriler ortaya koyuyor. Yüksek büyüme iddiasına rağmen işsizlik gerilemediği gibi tırmanıyor. Yüzde 11 büyümeyi içeren üçüncü çeyrekte yer alan eylül ayı verilerine göre mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış olarak resmi işsizlik yüzde 11’e yaklaşırken, tarım dışı işsizlik yüzde 12,7 oldu. Genç işsizliği ise eylülde yüzde 20,2 oldu.

Yüksek büyümeye yüksek enflasyon eşlik ediyor. Kasım ayı üretici (sanayici) fiyatlarındakiartış yüzde 17,5’a yaklaştı. Özellikle ara mallarındaki yıllık artışın yüzde 24’e ulaşması tüketici enflasyonunun yıllık yüzde 13’ü bulmasında etkili oldu.

Gözlerden saklanan en önemli gerçek ise büyümenin temmuz 2016’dan beri uzatılarak uygulanan, emek üstünde baskı ve hukuk ihlalleriyle dolu Olağanüstü Hal (OHAL) şartlarında iş gücünün ucuzlatılmasıyla sağlandığı ve bölüşümün kâr, faiz, rant gelirleri lehine bozulduğudur.

TÜİK gayrisafi yurt içi hasılayı (GSYİH) üretim ve harcama yöntemlerinin yanı sıra gelir üstünden de tahmin ediyor. Bu yöntemde iş gücünün milli gelirden aldığı payın yanında kâr-faiz-ranttan oluşan “işletme artığı” da hesaplanıyor ve geri kalan pay, yatırım ve vergi payı sayılıyor. Bu yöntem, işçi ve memurların GSYİH’dan payına düşen iş gücü ödemelerinin 2017’nin ilk çeyreğinde yüzde 35’e yaklaşırken üçüncü çeyrekte yüzde 29’a gerilediğini, yani altı puan azaldığını gösteriyor. Buna karşılık net işletme artığı, yani kâr, faiz, rant gelirleri GSYİH’da ilk çeyrekte yüzde 39 olan paylarını, yüzde 11 büyüme olan son çeyrekte yüzde 47’ye yaklaştırmışlar ve yaklaşık sekiz puanlık artış sağlamışlar.

Kısacası iki haneli enflasyon, işsizlik, artan adaletsiz bölüşüm, büyük bütçe açıkları ve cari açıkla kırılgan sıcak para girişine bağımlı büyümenin 2017’ye ağır maliyeti olduğunu, bu maliyetin 2018’e taşındığını belirtmek gerekiyor. Dış ve iç şartlar zorlanarak OHAL koşullarında gerçekleştirilen bu büyümenin 2018’de tekrarı zor. Bundan dolayı büyümenin yarı yarıya yakın tempo kaybederek 2018’de düşük seyredeceği yaygın bir kanaat.

Parıltılı büyüme verilerinin arkasında dönemsel dış dünya konjonktürünün lehte esen rüzgârlarının yanında AKP rejiminin bütçeyi riske ederek açtırdığı bol kepçe kredi akışı ve vergi teşvikleri ana kaldıraçlar olarak iş gördü. Bu iki kaldıracın da 2018’de çalışması şüpheli. Ekim ayı ile birlikte ABD ile yaşanan krizin de etkisiyle sıcak para bazen çıkarak bazen de girişini yavaşlatarak ekonomiye katkısını azalttı. Buna bağlı olarak da dolar fiyatı kasım ortalarında 4 TL’nin eşiğine gelirken Merkez Bankası’nın çeşitli müdahaleleri ve faiz artışı ile biraz frenlendi ancak beklenen düşüş sağlanamadı. 2017 doların TL karşısında yüzde 21 değer kazanmasıyla tamamlandı. Bu, borcu ve ithalata bağımlılığı olanlar için tahripkâr bir değersizleşme. 2018’e bu yük ile girmek yeterince büyük sorun.

2018’de dış iklimde şemsiyenin ters dönmesi halinde doların yeniden tırmanışa geçmesi borçlulara zor günler yaşatabilir. ABD Merkez Bankası Fed’in bilanço küçültme takvimi netleşti ve faiz artışları küçük dozlarda olsa da başlatıldı. Avrupa Merkez Bankası da aynı doğrultuda hareket ediyor. Bu da Türkiye gibi ülkelere geçici park eden sıcak paranın akışını yavaşlatabilir.

İçeride açılan bol kepçe kredi genişlemesine kefil olan devlet hazinesi, bu anlamda belli bir riski de üstlenmiş oldu. Kredi dönüşlerinde aksama hem banka sistemini hem de Hazine’yi zor duruma sokabilir. 2019’da yapılacak yerel, parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 2018’e alınması ihtimalinden de söz ediliyor. Bu, enflasyon başta olmak üzere yüksek cari açık ve bütçe açığını göze alarak büyümede ısrar eden bir ekonomik politikayı getirirse tüm dengeler daha da bozulabilir.

Makale kategorisine gönderildi | Türkiye ekonomisinde 2018 bilinmezliklerle dolu (Al-Monitor, 30 Aralık, 2017) için yorumlar kapalı

2018 fraught with uncertainties for Turkish economy (Al-Monitor, December 30,2017)

As expected, Turkey this month posted a sensational growth rate for the third quarter of 2017. The economy ostensibly grew 11.1%, which put the overall rate for the first nine months at 7.4% and the year-on-year rate at 6.5%. The figure, which casts Turkey as one of the world’s fastest growing economies after China and India, means that the government’s projection of a 4.4% growth rate for 2017 will be easily surpassed. Yet the other side of the coin is not as shiny as the growth numbers suggest at first glance. Under the veneer of success, the Turkish economy’s growth involves arithmetic illusions, fragilities and a chemistry that accumulates stress.

The impressive growth figures this year are the result of internal and external “doping,” in addition to the base effect of last year’s growth, which stood at 3%. The “miraculous” 11.1% rate of the third quarter, in particular, owes much to the base effect of the same period last year, when the economy contracted by about 1%, something the ruling Justice and Development Party is notably trying to obscure.

In general, this year’s growth has relied heavily on the inflow of foreign short-term investments or hot money, driven by seasonal external factors, including US President Donald Trump’s underperformance, as well as on strong government levers at home, including the encouragement of bank lending at the expense of a widening budget deficit, tax cuts and other incentives resulting in reckless spending from the Unemployment Insurance Fund.

As Trump’s performance failed to inspire confidence, foreign short-term investors turned to emerging economies like Turkey. Up until September, the flow of hot money kept the dollar’s price in check and encouraged imports, which stimulated growth based on domestic demand. In the meantime, however, Turkey’s external debt stock reached $435 billion and the foreign-exchange liabilities of private companies climbed to up to $212 billion.

As of October, the Turkish lira began to tumble against the dollar, hit by political tensionswith the United States, piling pressure on the central bank to hike rates, and dragging the economy into the pincer of high interest rates combined with high foreign exchange prices.

In short, the flow of foreign funds, dominated by hot money, was a major factor behind Turkey’s economic growth, which is expected to reach 6.5% on overall this year. Riding the wave of hot money and loan expansion, growth was driven by domestic consumption, especially in the third quarter.

In the industry, including the mining and energy sectors, growth in the first three quarters reached 9.5% on average. As such, industry became the lead sector in terms of growth, relying mainly on domestic consumption. The added-value increase in the manufacturing sector was driven largely by the domestic market, especially demand for durable goods. On the investment leg, the lead belonged again to the construction sector. Yet despite the construction frenzy, which has caused huge damage to the environment and historical heritage, investment in machinery and equipment — an indicator of future industrial development — remains low, representing an important weakness.

Moreover, Turkey’s economic growth has been neither employment-friendly nor contributes to the fair distribution of wealth, the statistics show. The unemployment rate has not only not decreased, but remains on the rise. According to official data for September — a month that is part of the third quarter with the 11.1% growth rate — the seasonally adjusted unemployment rate came close to 11%. Nonagricultural unemployment stood at 12.7% and youth unemployment at 20.2%.

The high growth is accompanied by high inflation. Year-on-year inflation in producer priceshit 17.3% in November, including a 24% increase in intermediate goods, which was a major factor pushing consumer inflation to almost 13%.

The most disturbing reality on the other side of the coin is that the spectacular growth rate has been achieved under a state of emergency, which has been in place since the coup attempt in July 2016. The emergency rule has been fraught with legal violations and suppression of labor rights, resulting in the cheapening of labor and a distribution shift in favor of revenues from profits, interest and rent.

The Turkish Statistical Institute’s calculations of gross domestic product involve a method based on revenues, alongside others based on production and spending. This method calculates the share the labor force gets from the GDP as well as the “operating surplus,” which consists of profit, interest and rent revenues, with the remaining share considered investment and tax. The data shows that payments to labor stood at 29% of GDP in the third quarter, down from about 35% in the first one. In contrast, the net operating surplus reached close to 47% of GDP in the third quarter, up from 39% in the first one.

In sum, Turkey’s economic growth in 2017 has not only relied on the fragile flow of hot money, but has also come at a hefty cost, marked by two-digit inflation, widening budget gaps coupled with a current account deficit, high unemployment and an increasingly unfair distribution of income. All those problems will continue in 2018. The prevailing view among observers is that Turkey can hardly sustain its current performance, with the growth rate expected to fall by about half next year.

The levers of loan expansion and tax incentives, which the government has used lavishly, jeopardizing the budget, are unlikely to work next year. Moreover, the leverage provided by hot money has weakened, with the flow intermittently stopping or slowing down since October under the impact of the crisis with the United States. As a result, the price of the dollar remains above the desired level, despite being curbed to some extent through central bank interventions and rate hikes. The lira is closing the year with a 21% depreciationagainst the greenback — a devastating figure for those who are indebted or have a dependency on imports. Entering 2018 with such burden is a huge problem in itself.

A fresh rally by the dollar next year under the impact of external factors could aggravate those debt burdens. The US Federal Reserve has drawn up a balance-sheet reduction plan and begun hiking rates, albeit modestly. With the European Central Bank on the same path, the flow of hot money to countries such as Turkey could decrease.

Another risk stems from the guarantees that the Turkish treasury provided in the loan expansion this year. Loan defaults could put a strain on both the treasury and the banking system.

Finally, there is the issue of elections. Critical presidential, parliamentary and municipal polls are scheduled for 2019, but speculation is growing that the government could opt to bring them forward to 2018. And if early elections bring about a government policy that insists on growth at the expense of more inflation and budget deficits, all economic balances could further deteriorate.

 

English, Makale kategorisine gönderildi | 2018 fraught with uncertainties for Turkish economy (Al-Monitor, December 30,2017) için yorumlar kapalı

Zarrab, enflasyon ve piyasada fiyatlamalar (Al Monitor, 7 Aralık, 2017)

 

ABD’de sürmekte olan Zarrab davası iç ve dış kamuoyunda nefes kesen bir dizi film gibi izlenirken 17-25 Aralık 2013’te üstü kapatılan rüşvet rezaleti bizzat Zarrab’ın itirafları ile yeniden sergileniyor. Zaman zaman dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’a dokunan bu itiraflara paralel olarak CHP’nin ortaya çıkardığı Erdoğan ailesinin yakınlarının Man Adası’ndaki off-shore hesaplarında açıklanması güç servetlerle ilgili haberlere de piyasadan pek tepki gelmedi. Yüzde 13’ün kıyısına gelen yüksek enflasyonla beraber yabancı yatırımcıda hızlı çıkış, dolayısıyla dövizde hızlı bir yükseliş olacak mıydı? Pek de olmadı. Kasım ayı başında 4 doların eşiğine gelen ve Merkez Bankası’nın bazı müdahaleleriyle yatışan döviz fiyatı onu tırmandıracak yeni olumsuz haberlerden fazla etkilenmemiş görünüyor ve bu, “acaba neden?” sorusunun sık sık sorulmasına yol açıyor.

Eldeki verilerden gidecek olursak, önemli tüketim ve yatırım kararları askıda durmakla beraber yabancı yatırımcıların çıkışı yoğun değil. Merkez Bankası’nın haftalık olarak yayımladığı Türkiye’deki yabancıların portföy yatırımlarında kayda değer bir çıkış gözlenmedi.

Kasım ayının ikinci haftasında net olarak 1 milyar doların üstünde sıcak para çıkışının ardından izleyen iki haftada 450 milyon dolarlık giriş oldu ve bunun üçte ikisi fiyatı ucuzlayan hisse senetlerine yapıldı.

Ancak sıcak parada kasım ayının ikinci yarısında uzaklaşma yaşanmamasına rağmen net döviz açığı olan şirketlerden ve bireysel yatırımcılardan dolara gelen talebin etkisi ile dolar fiyatı 3.95 TL basamağını pek terk etmedi. Merkez Bankası’nın kısıtlı da olsa — yarım puan kadar — örtülü faiz artırması, daha anlamlı faiz artırabileceği sinyallerini yayması, bazı döviz yükümlülüğü olan firmalar için dolar kurunu sabitlemesi gibi önlemler, dövizdeki tırmanışı bir ölçüde yavaşlattı.

Doğrusunu söylemek gerekirse siyasette olduğu kadar ekonomide de deprem yaratması beklenen ABD’deki Zarrab davası ve Man Adası belgelerinin piyasalar tarafından okunma biçimi biraz farklı.

Piyasaların olayları okuma biçimi kamuoyu vicdanından, etik optiğinden görünen ile pek örtüşmüyor. Herkes iyi bilir ki yatırımcı, yani piyasa öncelikle kârına bakar. Yolsuzluk, usulsüzlük, onu risk barometresini etkilediği kadar ilgilendirir.

ABD’deki Zarrab duruşmasında öne sürülen iddialar ve geçirilen isimler, olay örgüsü ve yapılan vurgular, şu ana kadar olanı biteni fiyatlamaya çalışan piyasada fiyatların olağan dışı artacağı kanısını uyandırmadı henüz. Elbette şimdilik. İfadeler değişebilir, seyir farklılaşabilir. Ne var ki piyasa için rüşvet, yolsuzluk, hatta yüksek enflasyon, “yeni haber” değil ve hepsi satın alınmış, fiyatlanmış durumda. Yeni haberler, yeni mesajlarla iş değişebilir tabii… Ama önce ortaya çıkması, uç vermesi gerek. Eldekiler fiyatlandı ve sonuçta Zarrab davasının ilk haftasında Türk Lirası cinsi 10 yıllık hazine tahvilinin bileşik faizi 85 baz puan aşağı kaydı. Yani tahvilde alım var. Duruşma günü 3.98’e koşan dolar/ TL kuru o haftayı 3.92 ile kapadı. Türkiye tahvillerinin “kasko primi” olarak görülebilecek CDS, 200’ün altına indi.

Özetle piyasa hem Zarrab hem Man Adası ile ilgili haberlerin yaratacağı türbülansları fiyatlamış durumda. Yeni türbülanslar olursa ancak o zaman yeniden fiyatlama olabilir.

Piyasaları artan enflasyon da pek etkilememiş gibi. Merkez Bankası müdahalelerine rağmen iki ayda yüzde 13’e yakın artan dolar fiyatı, ayrıca dünya piyasalarında yükselişe geçen başta petrol olmak üzere emtia fiyatları, bunların ithalatçısı Türkiye’de hem tüketici hem de üretici fiyatlarını yukarı iten ana kaldıraç durumunda. Bunu Merkez Bankası’nın enflasyon raporu da teyit ediyor.

Kasım ayı enflasyon verisi ile birlikte yıllık hesaplamada TÜFE yüzde 13’e yaklaştı. Yıllık fiyatlar petrol fiyatlarının da tırmanmasıyla en çok ulaştırma hizmetlerinde arttı ve yıllık bazda artışı yüzde 19’a yaklaştı. Gıda ve alkolsüz içeceklerde ise yıllık artış yüzde 15,8’i buldu. Yıllık artışlar çeşitli mal ve hizmetlerde yüzde 13,4’ü, ev eşyasında yüzde 12,9’u, sağlıkta yüzde 12,4’ü bulmuş durumda. Bunlar son 14 yılın en yüksek enflasyon rakamları.

Tüketici fiyatlarına etki eden sanayici-üretici fiyatları daha da ürkütücü. Yurt içi üretici fiyat endeksi (Yİ-ÜFE), 2017 yılı kasım ayında yıllık olarak yüzde 17 artış gösterdi. Özellikle ara mallarının fiyatlarında yüzde 23’ü bulan fiyat artışları bunun tüketici fiyatlarına da yansıyacağının sinyali sayılıyor.

Daha çok da şirketlerin kullandığı elektrik ve gaz yıllık olarak yüzde 1,2 ucuzlatıldığı halde üretici fiyatları yıllık yüzde 17,3 arttı. Elektrik ve gaza da zam gelecek, hazırlık yapılıyor. Döviz fiyatı ve dünya enerji fiyatlarındaki artış önce sanayici sonra tüketici fiyatlarını hızla tırmandırıyor. AKP enflasyonla baş edemiyor.

Ücret, maaş enflasyon karşısında hızla eridi. Homurtular artacak.

Tüm güven endeksleri kasım ayında ekime göre geriledi. Ekonomiye ne tüketici kesim güven duyuyor, ne reel kesim. Zaten dövizin tırmandığı, faizin hızla yükseldiği, bütün önlemlere rağmen işlerin umulan ölçüde açılmadığı bir dönemde ekonomiye güven duyulsa şaşırtıcı olurdu.

Kasım ayına ilişkin bu endekslerin hiçbirinde önceki aya göre iyiye gidiş görülmedi. Tüketici güven endeksi kasım ayında 65,2 ile bu yılın en düşük düzeyine indi. Tüketici güveni darbe girişiminin yaşandığı geçen yılın temmuz ayından bile daha aşağıda bulunuyor.

Bir yandan Zarrab davasında rüşvet itirafları, Man Adası off-shore hesap belgeleri, öte yandan yükselen enflasyon, beklenti anketlerinde hızlı bozulmalar… Buna rağmen dövizde tırmanmanın yerini yer yer düşüşe bırakmasına ne demeli? Piyasanın bu tutumu nasıl açıklanır? AKP iktidarının hile hurdayla, borsayı paravan şirketleri aracılığıyla manipüle ettiği; hisse senedi, devlet kâğıdı alımı yapan paravan şirketlerle piyasayı regüle ettiği türü fısıltı gazetesinde dolaşan komplo teorileri yine eksik olmuyor. Ama daha akla yatkın gelen açıklama, Merkez Bankası’nın 14 Aralık’ta yapacağı olağan toplantısında faiz artırabileceği beklentisi. Yüksek gelen enflasyon karşısında faiz artırmaya mecbur kalacağı düşünülen Merkez Bankası’nın bu kararı piyasalarca önceden satın alınıyor ve hazır döviz fiyatı yüksek iken satışa geçiliyor bu da fiyatları aşağı çekiyor.

Merkez Bankası 14 Aralık’ta faiz artırır mı? Piyasalar artırır beklentisi ile döviz satmaya devam eder ve fiyat Merkez Bankası açısından 14 Aralık’ta makul bir seviyeye inerse, o tarihte Merkez Bankası niye faiz artırsın? Hele ki 12 Aralık’ta açıklanacak ve tahminlere göre yüzde 7-8 gibi gösterişli bir büyümeyi bulacak rüzgârı da arkasında hissederse faiz artırmayabilir. Ama bu kez de piyasalar faiz artırılmadığı için hayal kırıklığı duyup tekrar dolara yönelebilir ve aralık ayının ikinci yarısı yeni bir dolar tırmanışına sahne olabilir.

 

Makale kategorisine gönderildi | Zarrab, enflasyon ve piyasada fiyatlamalar (Al Monitor, 7 Aralık, 2017) için yorumlar kapalı

US sanctions-busting trial fails to shock Turkish markets (Al-Monitor, December 7, 2017)

ARTICLE SUMMARY
Turkey’s financial markets remained relatively calm in the face of bribery confessions and other allegations targeting President Recep Tayyip Erdogan.

The sanctions-busting case in the United States involving prominent Turkish suspects is being followed daily, like a nail-biting TV series, by many at home and abroad. A bribery scandal, which Turkey had covered up in December 2013, is back in the open, this time in New York and through the confessions of Turkish-Iranian gold trader Reza Zarrab, who says he paid kickbacks to Turkish politicians and bankers while he ran an elaborate scheme to evade US sanctions on Iran.

Last week, Zarrab’s confessions appeared to also implicate President Recep Tayyip Erdogan, who was prime minister at the time. This coincided with the main opposition Republican People’s Party exposing alleged offshore accounts of people from Erdogan’s inner circle, involving sums that are hard to explain.

Yet neither Zarrab’s testimony nor the offshore controversy seemed to unsettle the financial markets in Turkey. This was true also for the latest jump in inflation, announced as 12.98% on Dec. 4. Many now wonder why the markets have remained unmoved in the face of a string of bad news.

In early November, the Turkish lira had tumbled badly, prompting the Central Bank of Turkey to intervene to rein in the dollar, which had hit almost 4 lira. According to Central Bank data, foreign investors pulled out more than $1 billion in short-term investments from Turkey in the second week of November, but in the next two weeks, there was an inflow of $450 million, two-thirds of which went to cheapened stock shares.

While the flight of foreign investors stopped in the second half of November, the price of the dollar remained at about 3.95 lira under the impact of continuing demand by companies with foreign exchange deficit and individual investors. Also, a covert rate hike of half a point by the Central Bank, coupled with signals that it could go for more meaningful hikes, slowed down the greenback to some extent.

Many had expected that Zarrab’s confessions and the offshore documents could trigger an economic tremor along with the political one, but the markets have a different way of reading things that correspond little with what one sees through the prism of accountability and ethics. As everybody knows, profit is the primary concern of investors or “the markets.” Corruption and unlawful practices are a concern to the extent they affect their risk barometer.

The allegations, names and events coming up at the sanctions-busting trial in New York appear to have had little impact on pricing at the markets — for now. Things could change with new revelations and signals. But bribery, corruption and even high inflation are not really “news” for the markets. All these have already been priced in. Speculation that Zarrab would plead guilty and cooperate with prosecutors was abuzz weeks before the trial kicked off on Nov. 27.

All in all, the yield on the lira-denominated, 10-year treasury bond fell by 85 basis points during the first week of the trial, indicating that investors were buying bonds. The price of the dollar, which hit about 3.98 lira Nov. 28, closed the week at 3.92 lira, while Turkey’s credit default swaps, a risk indicator, fell below 200 points.

In sum, the markets have already priced in the turbulence from the Zarrab and offshore controversies, and only a new turbulence could lead to repricing.

The markets seem unperturbed by the rising inflation as well. As the Central Bank’s latest inflation report confirms, both consumer and producer inflation in Turkey is fueled by the increase in the price of the dollar — 13% over the past two months — and the rising prices of oil and other commodities on global markets where the country is an importer.

Consumer inflation rose almost 13% year-on-year in November, its highest level in 14 years. The surge was led by transport prices, which increased about 19% under the impact of mounting oil costs. Year-on-year inflation reached 15.8% in food and nonalcoholic beverages, 12.9% in household goods and 12.4% in health care.

The increase in producer prices is even scarier — 17.3% year-on-year in November. The 23% inflation in intermediate goods is a particularly strong omen of further repercussions on consumer prices. Of note, producer prices shot up 17.3% during a period in which electricity and gas prices saw an annual drop of 1.2%. Ankara is now gearing up to hike electricity and gas prices as well. In the meantime, wages are melting against the peaking inflation, and popular discontent is bound to grow.

In November, all confidence indices deteriorated, which came as no surprise. The consumer confidence index fell to 65.2, its lowest level this year, and lower even than in July 2016, when the country went through a coup attempt.

Yet despite this gloomy economic outlook, coupled with Zarrab’s bribery confessions and the offshore money controversy, the Turkish lira has been gaining ground since last week. What to make of such market behavior? According to conspiracy theories making rounds through the grapevine, the government is manipulating the stock exchange and swaying the markets via shell companies that buy stock shares and sovereign bonds. Yet a more plausible explanation is that the markets expect the Central Bank to hike rates at its Dec. 14 meeting, pressed by the rising inflation. So this is now being bought in advance, with many selling foreign exchange while the prices are still high, which in itself is bringing the prices down.

What if the prices fall to a level that the Central Bank deems satisfactory when it convenes on Dec. 14? Why should it go for a rate hike then? The bank could well decide against a hike, especially if the third-quarter growth rate, to be released Dec. 12, comes in an impressive range of between 7-8% as expected. The markets this time could grow disappointed over the lack of a hike and turn to foreign exchange again, sparking a new dollar rally in the second half of December.

 

English, Makale kategorisine gönderildi | US sanctions-busting trial fails to shock Turkish markets (Al-Monitor, December 7, 2017) için yorumlar kapalı

Bir sen eksiktin petrol zammı! (Al Monitor, Kasım 17, 2017)

 

Yüzde 11’e yapışmış bir enflasyon, yüzde 13’ün üstünde seyreden bir kent işsizliği, milli gelirin yüzde 5’ine yaklaşan bir cari açık, üstüne üstlük büyüyen bir bütçe açığı, dolar karşısında hızla eriyen bir Türk Lirası… Yetmezmiş gibi bunların üstüne bir de dünya piyasalarında petrol, doğal gaz, kömür, kısaca enerji fiyatlarında artış geldi. Tabii ki dünya piyasalarında metal, mineral fiyatlarında hızlı artış da eksik kalmadı.

Türkiye hem enerjiyi hem birçok ham maddeyi ithalatla sağlıyor, bağımlı. Şimdi bunları hem pahalanmış dolar ile hem de dünyada tırmanan yeni fiyatlarla almak durumunda. Bunların arasında ham petrole ayrı bir yer ayırmak lazım. Esas fatura bunun ithalinden çıkıyor çünkü.

Özellikle bu yılın ikinci yarısında yükselişe geçen petrol ve öteki emtia fiyatlarındaki tırmanışı, bir dizi siyasi ve ekonomik etken belirledi. ABD’nin vergi indirimleri ile büyümesini artıracağı beklentisi, yine ABD rafinerilerinde artan üretimin ham petrol talebini artırması, Çin’den gelen güçlü talep, Kuzey Irak’taki referandumun bölgedeki petrol akışına ilişkin endişe yaratması, petrol fiyatlarını yukarı itti. Buna bir de Suudi Arabistan gerilimi eklendi. Suudi Arabistan’da yolsuzluk iddialarıyla bazı bakan ve prenslerin gözaltına alınması, başkent Riyad’a düzenlenen balistik füze saldırısı ve ABD’de petrol sondaj kulesi sayısındaki ani düşüş de fiyat artışlarını hızlandırdı.

Kasım 2016’da varili 44 dolara kadar inen ham petrol fiyatı, izleyen aylarda 50 dolara sıçradı ve şubat 2017’de 55 doları gördü. Sonraki aylarda küçük düşüşlerden sonra haziran ayında 46 dolara kadar geriledi. Ancak bu aydan sonra hızla arttı ve eylül ayında 57 doları, ekim’de 60 doları, kasım ayında ise 65 doları gördü. Bu, 12 ayda yüzde 48’e yakın bir artış demek.

Kışa girişin yanı sıra küresel büyümede daha yüksek bir patikaya girilirse fiyatlardaki artış temposu sürebilir. Benzer fiyat artışları, diğer enerji, tarım ham maddeleri ve endüstriyel ara mallar için de geçerli. Bu fiyat artışlarının yanında TL’nin dolar karşısında sadece son iki ayda yüzde 12 değer kaybetmesi, Türkiye için önemli bir sorun yumağı, ağır bir maliyet enflasyonu kaynağı anlamına geliyor. Tek başına petrol fiyatları alındığında bile bilanço ürkütücü.

Türkiye yılda ancak 2,6 milyon ton ham petrol üretebiliyor buna karşılık 25 milyon ton ham petrol ithal ediyor. Yani kullandığının yüzde 91’ini ithal ediyor. Durum doğal gazda da farklı değil. Doğal gaz üretimi devede kulak: 400 milyon metreküp, buna karşılık ithalat 46,4 milyar metreküp.

Petrol fiyatlarındaki yükselme, döviz kuru artışı ile birleşerek Türkiye ekonomisi için çifte darbe etkisi yaratıyor. Türkiye’nin petrol ithalat faturası bu yılın 10 ayında yüzde 36,5 arttı. Yaklaşık 22 milyar dolardan 30 milyar dolara çıkan petrol faturası, tutar olarak 8 milyar dolar arttı.
Bu fatura aynı zamanda bu yılki dış ticaret açığında meydana gelen artışın yarısından fazlasını oluşturdu. Petrolün dış fiyat artışına bir de dolar fiyat artışı eklendiğinde hem makro düzeyde hem de bireylerin ödeyeceği fatura kabarıyor. Akaryakıta sık sık yapılan zamlar bunun sonucu.

Ocak-ekim döneminde tüketici fiyatları (TÜFE) içinde yer alan ulaştırma hizmetleri genel enflasyonun yüzde 50’sinin üzerine çıktı. Yıllık artışı yüzde 11,9’u bulan TÜFE’ye karşı yüzde 16,8 ulaştırma fiyat artışı gerçekleşti. 10 ayda da TÜFE’de yüzde 9,5, ulaştırmada ise yüzde 14 artış yaşandı.

Diğer enerji ve metal-mineral fiyat artışları da sanayi üretiminde maliyet enflasyonuna yol açarak hem üretici fiyatlarında (ÜFE) hem de TÜFE de yükselişi kalıcı kılacak etkenler. Bu da büyüme hızını hem bu yılın son çeyreğinde hem de 2018 de aşağı çekecek, iş aş sorununu büyütecek olumsuz rüzgârlar olarak değerlendirilebilir.

Türkiye’nin birincil enerji tüketiminde doğal gazın payı yüzde 31, ham petrol ise toplamda yüzde 30 pay sahibi. Fosil yakıtlar bakımından linyit hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye, birincil enerji kaynaklarında tüketiminin dörtte üçünü ithal ediyor. Doğal gazda yaklaşık yüzde 98, petrolde ise yaklaşık yüzde 91 oranında dışa bağımlılık var ve bu, önemli bir arz güvenliği riski oluşturuyor.

Türkiye’nin enerji ithalatı, dünya enerji fiyatlarının seyrine bağlı olarak alçalıp yükseliyor. 2009 krizinin ilk yıllarında düşen enerji fiyatları 2014’e kadar yeniden artmış ve Türkiye’nin enerji ithalatı da yıllık ortalama 53 milyar dolara ulaşmıştı. İzleyen iki yılda fiyatlar düşünce fatura 2015’te 37 milyar dolara, 2016’da 26 milyar dolara geriledi. 2017’de ise ilk dokuz ayın faturası 27 milyar dolar ve yıl en az 35-36 milyar dolar fatura ile kapanacak gibi.

Ham petrol fiyatlarındaki artış gecikmeden akaryakıt fiyatlarına yansıtılıyor. Kasım ortalarında benzinin İstanbul’daki litre fiyatı 5,6 TL’ye (1,4 dolar) ulaştı. Kısa zamanda 6 lirayı bulması bekleniyor. Satış fiyatının önemli kısmını vergiler oluşturuyor. Hükümetin 2018 programında 2017 yılında petrol ve doğal gaz ürünlerinden elde edilen Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) tahsilatının, 63,3 milyar TL’yi, yani GSYH’nın yüzde 2,1’ini bulacağı belirtiliyor.

Uzun süre 50 doların altında kaldıktan sonra son dört aydır tırmanan petrol fiyatına kurdaki hızlı artış eklenince bir depo benzinin faturası ilk kez 300 liraya çıktı (14 Kasım kuruyla 77,4 dolar).

Akaryakıt zamları bekletilemiyor ama doğal gaz ve elektrik fiyatlarını hükümet zamana yayabiliyor. Örneğin bunlara 2017’de bir fiyat artışı gelmedi. Ama zammın sırasının geldiğini AKP Hükümeti’nin 2018 programında sayfa 72’de şu cümlelerle duyuruldu: “Petrol fiyatlarındaki göreli düşük seviyenin etkisiyle doğal gaz ve elektrik satış fiyatlarında 2017 yılı içerisinde herhangi bir artış yapılmamıştır. (…) 2018 yılında enerji alanında faaliyet gösteren KİT’lerin ham petrol ve döviz kurundaki değişikliklere bağlı olarak maliyetlerini karşılayacak bir fiyatlandırma politikası benimsemeleri ve böylelikle sürdürülebilir bir finansman yapısında faaliyetlerine devam etmeleri planlanmaktadır.” Bu da doğal gaz ve elektrik fiyatlarına zammın da gündemde olduğu anlamına geliyor.

 

Makale kategorisine gönderildi | Bir sen eksiktin petrol zammı! (Al Monitor, Kasım 17, 2017) için yorumlar kapalı

Rising oil prices add to Turkey’s economic woes (Al-Monitor, November 17, 2017)

Atop an inflation rate stuck at 11%, an urban unemployment rate above 13%, a current account deficit close to 5% of gross domestic product (GDP), a growing budget deficit and a rapidly depreciating currency, Turkey is now being hit by an increase in global energy prices coupled with a rise in prices for metals and minerals.

Turkey relies heavily on imports to meet its energy needs. The same goes for a number of raw materials. Turkey’s bill for them is now swelling, not only because of the price increases themselves, but also because of the Turkish lira’s deprecation, which makes the dollar more expensive. Crude oil imports, which represent the bulk of the bill, deserve a closer look.

The upward trend in oil and other commodity prices accelerated in the second half of the year under the impact of various political and economic factors. Among the factors driving oil prices are anticipation of expanded US economic growth through tax cuts, increased output by US refineries and corresponding increases in demand, strong demand from China and concerns over oil supplies fueled by the independence referendum in Iraqi Kurdistan. Tensions in Saudi Arabia, stirred by a roundup of royals accused of corruption and a ballistic missile attack on Riyadh, and a drop in the drilling-rig count in the United States have further compounded the trend.

Crude oil prices, as low as $44 per barrel in November 2016, began to rise in the ensuing months, reaching $55 in February. A reversal brought prices down to $46 in June. Since then, however, prices have shot up again, hitting $57 in September, $60 in October and $65 in November. This represents an increase of nearly 48% over 12 months. In addition to the advent of winter, a potentially stronger global growth trend could sustain the pace of the rise.

Other energy items, agricultural raw materials and industrial intermediate goods have seen similar price increases. For Turkey, the burden of higher prices is heavier due to the depreciation of the lira, which has slumped 12% against the dollar in the past two months alone. For the economy, this translates into a source of cost inflation and a tangle of serious problems. The impact on Turkey’s oil bill alone is already scary.

Turkey imports 25 million tons of crude per year, while producing only 2.6 million tons at home. Similarly, its gas output stands at only 400 million cubic meters per year, while its gas imports amount to 46.4 billion cubic meters.

Rising oil prices and the tumbling lira are a double blow for the Turkish economy. The country’s oil import bill swelled 36.5% in the first 10 months of the year, rising from $22 billion to $30 billion and accounting for more than half the increase in the foreign trade deficit this year. Besides its macroeconomic impact, the double blow bears directly on consumers, as evidenced by frequent gasoline hikes in recent weeks.

In terms of consumer prices, the year-on-year inflation in the transport sector stood at 16.8% in October, well above the overall inflation rate of 11.9%. For the first 10 months alone, the figures stood at 14% and 9.5%, respectively.

Rising prices for other energy items and metals and minerals stand as additional factors that could sustain the increase in both producer and consumer prices by adding to cost inflation in industrial output. This, in turn, will likely slow economic growth in the last quarter of 2017 and next year, exacerbating the country’s unemployment problem.

In terms of primary energy consumption in Turkey, natural gas accounts for 31% and crude oil for 30%. With the exception of lignite, the country has no significant wealth in terms of fossil fuels, and thus relies on imports to meet three-fourths of its total primary energy consumption. The reliance on foreign supplies is about 98% for natural gas and about 91% for oil, which represents a serious supply security risk.

Turkey’s energy bill fluctuates, of course, depending on global energy prices. Between prices falling in the first few years after the 2009 crisis and rising again by 2014, Turkey’s average energy bill stood at $53 billion per year. When prices dropped in 2015 and 2016, the bill decreased to $37 billion and $26 billion, respectively. In the first nine months of 2017, the bill had already reached $27 billion and is expected to hit at least $35 billion by the year’s end.

The increase in crude oil prices is immediately reflected in the price of fuel. The price of gasoline in Istanbul reached 5.6 lira ($1.40) per liter in mid-November and is expected to hit 6 lira fairly soon. For the first time, the cost of filling a tank reached 300 lira ($77.40, based on the exchange rate for Nov. 14). Taxes make up the bulk of the sale price. The government, in its economic program for next year, projects that revenues from a special consumption tax levied on petroleum and gas products will reach 63.3 billion lira in 2017, amounting to 2.1% of GDP.

While the hikes on fuel prices are not deferrable, the government can delay hikes on natural gas and electricity prices. In 2017, for instance, neither has seen an increase. The government’s 2018 program, however, signals change ahead. The relevant paragraph states, “In 2017, no hike has been made on the sale prices of natural gas and electricity due to the relatively low level of oil prices. … In 2018, public economic enterprises in the field of energy are planned to adopt pricing policies that will meet their costs in accordance with the changes in crude oil and exchange rates and thus continue their operations with a sustainable financial structure.” Hikes on gas and electricity are on the way.

 

English, Makale kategorisine gönderildi | Rising oil prices add to Turkey’s economic woes (Al-Monitor, November 17, 2017) için yorumlar kapalı

TL, Zarrab ve ABD (Al Monitor, Kasım 9, 2017)

Türk Lirası birçok yükselen çevre ülkenin yerel parası gibi eylül sonlarında ve ekim ayında ABD doları karşısında hızla değer kaybetti ve daha da kaybetme ihtimali var. TL’deki değer kaybı ülkede enflasyonu, borç geri ödemelerini, ülkenin yeniden borçlanma kapasitesini, bütün bunları yönetmek de 2019’da yeniden seçime gidecek AKP rejimini çok yakından ilgilendiriyor ve deyim yerindeyse diken üstünde tutuyor. TL’nin değer kaybı zaman zaman “Türkiye’yi kıskanan, çekemeyen, emperyalist güçlerin dış komplolarına, siyasi oyunlarına” da bağlanıyor.

Özünde Türk Lirası’na değer kaybettiren ana öge ekonominin büyük ölçüde dış kaynağa bağımlı olmasından, aldığı borçların milli gelire oranının olağan dışı boyutlara ulaşmasından kaynaklanıyor. Özellikle “sıcak para” denilen kısa vadeli portföy yatırımlarına bağımlılık had safhada. Bu parayı çekmek hayati önemde. Sıcak paranın küresel tercihleri bu anlamda Türkiye’yi çok yakından etkiliyor. Ekonomi, sıcak para girişiyle büyüyen sıcak paranın çıkışıyla da daralan kırılgan bir mekaniğe bağlanmış durumda.

Küresel sıcak parayı yatırım yeri seçmede küresel riskler, merkez ülkelerde faizlerin durumu, siyasi iklim, çevre ülkelerde faizlerin boyutları, bölgesel riskler yakından ilgilendiriyor.

Küresel krizin yıkıcılığını azaltmak için merkez ülkelerde, ABD ve AB’de izlenen genişlemeci para politikaları, sıfır faiz uygulamaları sıcak parayı Türkiye gibi çevre ülkelere yönlendirmişti. Özellikle 2015 sonrası merkez ülkelerde ekonomiyi toparlama, bunun için de firmalara tanınan koltuk değneklerini yavaş yavaş çekip alma kararı global fonlara da pozisyon değiştirtiyor. Merkez ülkelerin merkez bankalarının faiz artırma, “genişlemeden normalleşmeye dönme” yönünde attıkları adımlar, sıcak paranın çevre ülkelerden merkeze yönelmesini de beraberinde getiriyor. Böyle olunca, çevre ülkelerden çekilen sıcak para ile birlikte bu ülkelerde egemen para dolar kıtlaşınca fiyatı da yükseliyor ve yerel paralar dolar karşısında değer kaybetmeye başlıyorlar. Bu, bazılarında daha hızlı, bazılarında daha hafif kayıplar biçiminde yaşanıyor.

Türk Lirası şu sıralar ağır değer kayıpları ile diğer yerel paralardan ayrışıyor. Bunda da ülke riskinin yüksekliği etken. TL hem ekonomik iklimden hem de iç ve dış politik iklimden olumsuz etkileniyor.

TL’de yeni dalga değer erozyonu eylül ortalarında başladı. 20 Eylül’de ABD Merkez Bankası Fed’in faiz artırma, bilanço küçültme kararı tüm yerel paralar gibi TL’yi de olumsuz etkiledi. Ama bu değer kaybı ekimin ilk haftasından sonra daha da hızlandı. Bunda da 8 Ekim’de ABD ile yaşanan vize krizi etkili oldu. ABD’nin Türkiye Büyükelçiliği elemanlarının terör eylemleriyle bağlantılı oldukları gerekçesiyle Türk hükümeti tarafından gözaltına alınıp tutuklanmasına tavır olarak ABD vize hizmetlerini durdurduğunu açıklamıştı. AKP Hükümeti de ABD’nin hamlesine aynı hamle ile karşılık verince ortalık gerildi ve bundan TL de nasibini aldı, hızla değer kaybetti. O zamandan bu yana da TL, ABD ile yaşanan gerilimin basıncı altında. ABD’de görülmekte olan ve 27 Kasım’da New York’ta duruşması gerçekleşecek “Zarrab davası” ,iki ülke arasındaki gerilimin arenası haline geldi.

Bilindiği gibi Zarrab olayı, İran’ın Türkiye’ye yaptığı enerji ihracının karşılığı alacaklarının ABD’nin ambargosu nedeniyle transferinde yaşanan sorunlar ile ilgili gündeme gelmişti. Altın ticareti ile uğraşan İran asıllı Reza Zarrab Türk vatandaşlığı da almış ve İran’ın alacaklarının külçe altına dönüştürülerek İran’a transferi işleminin baş aktörü olmuştu. 2012 yılında başlayan ve sonraki yıllara uzanan, ABD ambargosunun delinmesi olarak nitelenen bu transfer işinde AKP rejiminin bazı bankacılarının, bakanlarının, bürokratlarının yardımcı oldukları, 17-25 Aralık 2013 soruşturmaları sırasında kamuoyuna yansıtılan ses ve görüntü kayıtları ile iddia edilmişti. Zarrab 17-25 Aralık 2013 yolsuzluk soruşturmaları kapsamında tutuklanmış ve iki ayı biraz aşkın bir süre hapis yattıktan sonra serbest bırakılmıştı. Daha sonra hakkındaki suçlamalar düşürülmüştü. Dava dosyasında Zarrab o dönem bakanlık yapan isimlere rüşvet vermekle suçlanıyordu.

Zarrab’a dönük operasyonları daha sonra FETÖ olarak adlandırılacak Fethullah Gülen cemaatine mensup yargı ve polis mensuplarının komplosu olarak niteleyen AKP Hükümeti, öteki iddialar ile birlikte Zarrab ile ilgili iddialara karşı da suçlananları korumuştu. Ancak, ABD yetkilileri delinen ambargonun hesabının sorulmasından vazgeçmemişler ve ABD’de mart 2016’da tutukladıkları Zarrab üstünden iddianame hazırlamışlardı.

İddianamede Zarrab’in iki İran vatandaşıyla birlikte ABD’nin yaptırımlarını delmek için İran devleti ve bazı şirketleri adına milyonlarca dolarlık finansal işlem yaptığı öne sürülüyordu. Bu işlemde bir devlet bankası olan Halkbank, transfere kolaylık sağlayıcı olarak suçlanıyordu. Mart 2017’de New York’ta gözaltına alınan Halkbank Genel Müdür Yardımcısı Mehmet Hakan Atilla’nın da Zarrab’ın suç ortağı olduğu iddia ediliyordu.

27 Kasım Atilla ve Zarrab’ın İran yaptırımlarını ihlal etmek suçundan yargılanacakları davanın ilk celse tarihi. Davada savcılık makamının Halkbank ve eski AKP Hükümeti’nin ABD kanunlarına göre yasak olan transferle ile ilgili bilgisi olduğuna dair kanıtlar sunması bekleniyor. Dahası da var: Ahval’dan Tim Lowell’ın haberine göre savcılık, Zarrab’ın dönemin başbakanı Erdoğan ile konuşmalarını iddianameye geçirdi. İddianamede Zarrab’ın Erdoğan ile 2013 yılında bir düğünde konuştuktan sonra Erdoğan’ın oğlu Bilal Erdoğan tarafından yönetilen vakfa bağışta bulunduğu iddiası yer aldı.

Zarrab davası çok uzun süre Türkiye-ABD ilişkilerinin odağında yer alacak gibi. Bu, Erdoğan’ın sık sık yaptığı öfkeli çıkışlardan da okunabiliyor. AKP’li bakanların yanı sıra Erdoğan ve ailesinin de davayla ilintilendirilmesinin mümkün olduğu yazılıp çiziliyor ve bunlar tansiyonu iyice yükseltiyor.

Davadaki gelişmeler çarpıcı. Bloomberg 31 Ekim’deki haberinde 27 Kasım’da yapılacak ilk celsede Rıza Zarrab’ın bulunmayabileceğini, daha doğrusu sanık olarak ifade vermeyebileceğini bildirdi. Bloomberg kesin bir neden belirtmedi ama Zarrab’ın savcılarla iş birliği anlaşması yapmış olabileceğini ya da aleyhindeki suçlamaların düşürülmüş olabileceğini yazdı. Aynı gün New York Times da Zarrab’ın kesin olmamakla birlikte suçunu kabul etmiş ve savcılık makamı ile iş birliği yapmış olabileceğini yazdı.

Zarrab’ın yazıldığı gibi suçlamaları kabul etmesi halinde 30 yıl civarında ceza alacağı söyleniyor. Zarrab, suçunu kabul eder de ceza indirimi karşılığında Halkbank İran transferinde rol alan başka Türk bankaları, Erdoğan ve yakın çevresi dâhil AKP’li politikacılar, bürokratlar aleyhinde deliller verirse dava ekonomi ve siyasette önemli depremler yaratacak kapasitede.

Satranç oyununda olduğu gibi her hamlenin bir karşı hamlesi var. Ama görünen o ki bu yıpratıcı satranç maçı kasım ayı boyunca sürecek ve Türkiye ekonomisi, Türk Lirası bu gerilimden bir hayli olumsuz etkilenecek.

Makale kategorisine gönderildi | TL, Zarrab ve ABD (Al Monitor, Kasım 9, 2017) için yorumlar kapalı

Gold trader case threatens economic fallout for Turkey(Al Monitor, November 9, 2017)

ARTICLE SUMMARY
The sanctions-busting case against Iranian-Turkish businessman Reza Zarrab in the United States has raised the specter of continuing tensions in US-Turkish bilateral ties, with serious implications for the Turkish economy.

Struggling against global headwinds and domestic woes, the Turkish economy is now suffering additional blows, from political tensions between Ankara and Washington. Following an unprecedented spat that led to the mutual suspension of visa services in October, a court case against Turkish nationals accused of violating US sanctions against Iran has emerged as a new flashpoint in bilateral relations amid reports that the main suspect has invoked the name of Turkish President Recep Tayyip Erdogan ahead of the trial, scheduled to begin Nov. 27.

Last week, the embattled Turkish lira tumbled further over developments in the case, including reports that Reza Zarrab, the Iranian-Turkish businessman who allegedly led the sanctions-evading scheme, might be preparing to plead guilty and cooperate with prosecutors. In September, US prosecutors indicted former Economy Minister Mehmet Zafer Caglayan and executives of the state-owned Halkbank for suspected collusion with Zarrab, upping the political stakes in the case.

The lira’s depreciation is of serious concern to Ankara, as it directly affects the country’s inflation rate, debt repayment and borrowing capacity, and the government’s ability to manage all this ahead of crucial elections in 2019.

What lies at the core of the lira’s depreciation is the Turkish economy’s reliance on external funds — in particular, short-term portfolio investments known as “hot money” — and the unusual increase in the debt to gross domestic product ratio. Sustaining the flow of hot money is of vital importance for the Turkish economy, whose fragile growth pattern suggests that it expands in times of abundant flows of hot money and shrinks when the hot money chooses to go elsewhere.

When short-term investors decide on where to park their funds, they take into account global and regional risks, the level of interest rates in developed and emerging economies, and political conditions. Emerging economies, including Turkey, attracted ample flows of hot money after the last global financial crisis, as the United States and the European Union sought to contain economic woes through liquidity expansion and zero interest rate policies. Since 2015, however, the tide has turned, prompting global funds to change direction. The hot money is going back to developed economies, where central banks are hiking up interest rates and “returning to normal” after expansion. Funds’ exiting emerging economies makes the dollar more scarce and thus more expensive, which in turn causes local currencies to lose value against the greenback.

The pace and extent of depreciation has varied among countries, but the Turkish lira stands out as one of the worst hit. This is because of the high country risk, involving domestic economic factors as well as political ones, both domestic and foreign.

The lira’s latest slump began after the US Federal Reserve announced Sept. 20 that it would begin shrinking its balance sheet and continue to hike rates. While the decision had an adverse impact on the currencies of all emerging economies, the depreciation of the liraintensified significantly in early October, with the tit-for-tat suspension of visa services between the United States and Turkey fueled the slump.

The US Embassy in Ankara was the first to make a move, on Oct. 8, amid a simmering row over Turkish prosecutors targeting local employees of US diplomatic missions for alleged links to Gulenist quarters, which Ankara accuses of orchestrating last year’s coup attempt. Since then, the lira has remained under pressure from bilateral tensions, with the focus now moving to the Zarrab case in New York.

The Turkish public has been familiar with the allegations against Zarrab since December 2013, when massive corruption probes rocked the government. Zarrab, an Iranian gold trader with dual Turkish citizenship, was accused of bribing Turkish officials as part of a scheme to transfer gold to Iran to sidestep US sanctions designed to prevent Iran from receiving payments for energy exports to Turkey. A slew of leaked phone recordings suggest that Zarrab received help from ministers, bankers and bureaucrats.

Zarrab was arrested at the time, but walked free after about two months. The charges against him were later dropped, with Ankara shielding Zarrab and other suspects, calling the probes a conspiracy by Gulenist police and prosecutors to discredit the government.

The issue was not, however, closed as far as US officials were concerned. In March 2016, authorities arrested Zarrab when he arrived in Miami for a family holiday. According to the prosecution, Zarrab and his associates conducted hundreds of millions of dollars in transactions on behalf of Tehran and Iranian entities to evade the US sanctions, and officials at Halkbank facilitated the scheme. A year after Zarrab’s arrest, Halkbank’s deputy director, Mehmet Hakan Atilla, also landed behind bars in the United States.

When Zarrab’s trial opens on Nov. 27, the prosecution is expected to present evidence that Halkbank and Turkish government officials were aware of the scheme. According to Bloomberg, an Oct. 30 filing by prosecutors “makes at least three references to evidence that they say suggests that Erdogan or his family members may have known of or supportedZarrab’s activities.” Those include a discussion that supposedly took place between Zarrab and Erdogan at a wedding in April 2013 and instances of Zarrab directing donations to charitable foundations associated with Erdogan’s son and other relatives, Bloomberg reported.

Erdogan’s angry outbursts about the Zarrab case suggest that it is destined to remain at the heart of US-Turkish relations for a long time. Last month, he insisted that both Zarrab and Atilla were innocent and that US authorities wanted “to use [Zarrab] as a confessor.”

If Zarrab does cooperate with prosecutors and provides them information implicating Halkbank, other Turkish banks, bureaucrats and politicians, including Erdogan and his close circle, the case has the potential to trigger massive political and economic earthquakes. Bilateral tensions around the case are likely to continue in the coming days, promising a rough patch for the Turkish lira and the Turkish economy in general.

English, Makale kategorisine gönderildi | Gold trader case threatens economic fallout for Turkey(Al Monitor, November 9, 2017) için yorumlar kapalı

Konutta sert sonbahar (Al-Monitor, Ekim 27 2017)

Türkiye ekonomisinin özellikle 15 yıla yaklaşan AKP rejiminde konut ağırlıklı inşaat sektörü üstüne bina edildiği biliniyor. Sadece İstanbul’u ziyaret edenler bile bunu ilk anda fark ederler. İrili ufaklı konut, ofis ve onların ihtiyacı olan altyapı inşaatı yatırımları, hele mega proje modeliyle inşa edilen ulaştırma yatırımları ile öylesine bir betonlaşma yaşandı ki Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan bile “İstanbul’a ihanet ettik. Bunda benim de vebalim var” itirafında bulunmak zorunda kaldı.

İstanbul odaklı inşaata dayalı sermaye birikiminin ihtiyaç duyduğu sermaye ağırlıkla dışarıdan akan yabancı kaynak ile bulundu. Bugün toplamı milli gelirin yüzde 52’sini bulan 432 milyar dolarlık dış borç stokunun ne kadarı inşaat ve onunla ilgili alanda kullanıldı, bununla ilgili bilimsel bir çalışma yok ama ipuçlarıyla şöyle denilebilir: Bu dış kaynak kullanımının ağırlıklı kısmı hem inşaat şirketlerine sermaye oldu hem de tüketicilere “konut kredisi”. Özellikle ABD ve AB’de kriz yangınını yatıştırmak için genişletilen para politikalarının oralardan birçok çevre ülkeye olduğu gibi Türkiye’ye de akması hem doların fiyatını düşük tuttu hem de borçlanmayı teşvik etti. Bu “yaz mevsimi” inşaata, özellikle de İstanbul’da inşaata odaklanmış firmaları coşturdu ve nerede arsa bulunursa fiyatına pek aldırmadan inşaata yöneltti.

İstanbul’da inşaat yapmak ve satmak, İstanbul’daki gayrimenkule yatırımı öylesine çekici duruma getirdi ki enflasyonun yüzde 8-10 bandında dolaştığı yıllarda konuta yatırım, konut fiyatlarındaki yıllık artış yüzde 30 getiri sağlar hale geldi. Örneğin 2015 böyle bir yıldı. Ama bu, özellikle İstanbul için böyle. Diğer iki metropol Ankara ve İzmir’deki konut fiyat artışları ve Türkiye genel ortalaması, İstanbul’un yarısına bile erişemedi. Merkez Bankası verilerine göre İstanbul’da ortalama bir daireye ödenen bedel ile Ankara’da iki daire almak mümkün.

Konutu barınma amaçlı değil yatırım amaçlı alanlar yüksek getiriyi kaçırmamak için İstanbul’da konut alımında adeta yarıştılar. Bu talep konut üretimini de kamçıladı. Arz arttı. Ama her şeyde olduğu gibi bir süre sonra yıllık konut fiyatları eskisi kadar artmaz oldu, düşmeye başladı. Hatta öyle düştü ki 2017 yılında İstanbul’da konut fiyatlarındaki yıllık artış yüzde 8’e indi. Yüzde 30 artıştan birkaç yılda yüzde 8’e iniş! Sert bir gerileme… Neden?

Nedenini otorite bir isimden, müteahhit Ali Ağaoğlu’ndan dinlemek yerinde olur. Ama önce Ali Ağaoğlu kimdir anımsatalım. Adı İstanbul’un lüks konut projeleri ile duyulan Ali Ağaoğlu, daha çok da devletin konut ajansı Toplu Konut İdaresi (TOKİ) ile birlikte yaptığı projelerle tanınıyor. TOKİ müteahhitlere İstanbul’un değerli kamu arsalarını tahsis ediyor, onlar da üstüne lüks konut siteleri yapıyor ve geliri paylaşıyorlar. “Gelir paylaşım ortaklığı” adı verilen bu modelin baş aktörlerinden biri olan Ağaoğlu, AKP rejimi ile ve özellikle Cumhurbaşkanı ile yakınlığıyla biliniyor.

Yaşanan son durumu şöyle ifade etti Ali Ağaoğlu: “Fiyatlar düşüyor. Maliyetler artıyor. Hele müteahhit pahalı arsayı alıp projeye girdiyse yandı gülüm keten helva… Çok yüksek fiyatlarla arsa alan müteahhitler sıkıntı içinde. Hesaplar karıştı. Şahsi endişem birkaç Fi Yapı hadisesinin ortaya çıkmasıdır. Ekonomik olmayan hiçbir şeyin yaşama şansı yok. Çarklar dönecekse kimi parmak kesecek, kimi kol kesecek. Biz Çekmeköy’de ‘Arsa bizden’ diyerek kol kestik. Bizim 100 lira varlığımız varsa 10 lira borcumuz var.” Ağaoğlu’nun “Fi Yapı hadisesi” diye işaret ettiği tehlike iflas eden büyük bir inşaat firmasının kaderini başkalarının da yaşayabileceği ile ilgili.

Ağaoğlu’nun sözünü ettiği arsa fiyatları inşaatta hele de İstanbul’daki inşaat sektöründe en önemli maliyet kalemi. Bazı durumlarda inşaatın maliyetinin yüzde 40-50’si arsa maliyetinden oluşuyor. Nasılsa satacağı konuttan arsa bedelini karşılayabileceğini düşünen büyük müteahhitlerin ciddi sıkıntıda oldukları ifade ediliyor.

Sadece arsa fiyatında değil diğer bina inşaat maliyetlerinde de önemli yükselişler yaşanıyor. Bunda da doların son iki yılda hızla değer kazanması etkili. İnşaat malzemeleri yerli üretimle olduğu kadar ithalatla da karşılanıyor. Doların pahalılaşması ile ithal girdiler daha yüksek fiyatla temin edilir oldu. Yerli girdilerde kullanılan ithal ara malı ve teçhizatın da fiyatı dolar artışıyla yükseldi. Öyle ki Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) bina inşaat maliyetlerinin son bir yılda yüzde 22,1 oranında arttığını açıkladı. İşçilik maliyetindeki yıllık artış yaklaşık yüzde 13 olurken malzeme fiyatlarındaki artış yüzde 25’i bulmuş. Bu arada genel fiyat artışının yani tüketici fiyatları (TÜFE) artışının yüzde 11 dolayında olduğu anımsandığında enflasyonun çok üstüne çıkmış bir maliyet artışından söz ediyoruz. Maliyetler böyle artarken konut fiyatları ne kadar artmış? Konuttaki fiyat artışlarını Merkez Bankası takip ediyor ve son bir yılda Türkiye genelinde konut fiyatlarındaki artışın yüzde 11,6 olduğunu bildiriyor. Konut fiyatlarındaki yıllık artış genel maliyet artışının neredeyse yarısı.

Hele ki İstanbul… İstanbul’da konut fiyatlarında yıllık artış yüzde 8 dolayında kalmış. Anlaşılan konut üreticileri, artan maliyetlere karşın üretilen konutların fiyatına maliyeti yansıtmakta zorlanıyor, stoklar artıkça fiyatları indirmek durumunda kalıyor ve özellikle İstanbul’da fiyatları ancak yüzde 8 artırarak satış yapabiliyorlar. Bu satıştan geriye kâr mı zarar mı kaldığı zamanla anlaşılacak.

İstanbul’da konut fiyatlarında yıllık artışın yüzde 30’lardan yüzde 8’e inmesi, hep yüzde 30 fiyat artışı beklentisiyle konuta yatırım yapmış para sahiplerini elbette hayal kırıklığına uğratmış durumda. Bu beklenti ile özellikle lüks konutlara büyük paralar bağlayanlar, daha düşük getiri gerçeği ile yüz yüze kalmış durumdalar. Aynı beklentilerle konut sektöründeki firmaların hisse senetlerini alanlar da benzer durumda. Daha önemlisi, benzer getiri beklentisi içinde olup yüksek fiyatlı arsa alan ya da toprak sahipleri ile hesapsız sözleşmeler yapan firmalar için de zor bir dönem var. Bu firmalardan dış kredi ya da içeriden, dışarıdan döviz kredisi kullananlar dolar fiyatının bir anda yükselmesi ile TL üzerinden önemli kur zararları ile yüz yüze kaldılar.

Konut üreticilerinin sık sık Cumhurbaşkanı ile görüşüp faizlerin indirilmesini istedikleri bildiriliyor ve Saray’ın faizlere ikide bir verip veriştirmesinin altında da konuta olan talebin düşmesi önemli yer tutuyor. Son veriler kredi kullanarak konut alanların sayısında hissedilir bir düşüş olduğunu gösteriyor. Örneğin, ipotekli konut satışlarında eylül ayında yüzde 4’e yakın gerileme oldu. Faizlerin düşme beklentisi ile talebi erteleme ana etken. Ne var ki Türkiye’de ve dünyada faizlerin kolay kolay düşmeyeceği bir iklim değişikliği başladı.

Bu sonbahar konut sektöründe daha çok hissediliyor. Konut sektörü ekonominin bu kadar odağına oturmuşken burada yaşanan sert sonbaharın ekonominin geneline etkisi de düşük olmayacaktır elbette.

Makale kategorisine gönderildi | Konutta sert sonbahar (Al-Monitor, Ekim 27 2017) için yorumlar kapalı

Istanbul’s housing sector in turmoil (Al-Monitor, October 27, 2017)

ARTICLE SUMMARY
The increase in housing prices in Istanbul has fallen below both the inflation rate and the increase in construction costs, signaling serous trouble for a sector that has long been a driving force of the Turkish economy.

Under the Justice and Development Party’s 15-year rule, housing-dominated construction became a main pillar of the Turkish economy. The building spree is in plain sight, especially in Istanbul where countless new buildings have sprung up across the city, in addition to infrastructure projects, including the so-called megaprojects in the transport realm. The city’s historical silhouette and green spaces have taken a severe blow, forcing even President Recep Tayyip Erdogan to search his soul. “We have betrayed Istanbul. I, too, am responsible for that,” he said Oct. 21, in a rare instance of self-criticism.

The funds needed for the construction drive have been met largely from foreign sources. Turkey’s external debt stock stands at $432 billion today, amounting to some 52% of the gross domestic product. No precise data exists on how much of that money went to the construction sector and related fields, but existing clues suggest that a significant portion of the funds became capital for construction companies and home loans for consumers. Like other emerging economies, Turkey enjoyed abundant flows of funds from the United States and the European Union, the result of anti-crisis liquidity expansion, which kept the dollar’s price low and encouraged borrowing. Buoyed by this climate of “dolce vita,” Turkish builders — especially those active in Istanbul — rushed to grab any building plots they could find, paying little mind to the prices.

Building, selling and investing in Istanbul’s housing sector became so lucrative that the annual increase in home prices reached 30% in years when inflation fluctuated in the 8-10% range. The year 2015, for instance, was one of them. This, however, was specific to Istanbul only. The price increases in Turkey’s two other biggest cities — Ankara and Izmir — as well as the country’s overall were not even half of those in Istanbul. According to Central Bank data, the price of an average apartment in Istanbul can buy two apartments in Ankara.

Many rushed to buy homes, not for accommodation but as investments, eager to profit from the high yields the sector offered. The buying spree further stoked the builders, and the supply increased. But, as it often happens in such situations, the price increases have begun to slow down and even decline. This year, the price increases in Istanbul stand at only 8%, below the inflation rate. So what happened?

It is worth lending an ear to an insider, namely Ali Agaoglu, a top construction tycoon who has built a series of luxury residential complexes in Istanbul, many of them in cooperation with the government’s housing agency, TOKI. Under this model — called “revenue-sharing partnership” — TOKI allocates valuable public land to contractors for luxury housing projects and then shares with them the proceeds from the sales. Agaoglu, who has emerged as a prominent TOKI partner, is known for his close ties with the Justice and Development Party and especially the president.

In a newspaper interview, published Oct. 23, Agaoglu warned of impending bankruptciesin the sector. “The prices are falling [while] costs are on the rise,” the outspoken tycoon said, stressing that builders who had bought overpriced plots were in deep trouble. “The calculations have become upside down. I personally fear that new Fi Yapi incidents could occur,” he said, referring to the collapse of a major construction company several years ago.

According to Agaoglu, construction companies need to make painful sacrifices to survive. “To keep the wheels turning, some will have to cut off a finger; others an arm. At Cekmekoy, we cut off an arm by deducting the cost of the building land,” he said, referring to a major price discount his company has recently made in a housing project in Istanbul.

Agaoglu underscores the land prices because they are the most important cost item in the construction sector, especially in Istanbul where they sometimes reach up to 40% or 50% of the total cost. Now, many big contractors who believed they could make up for the high land prices by raising the home prices are said to be in a serious bottleneck.

Other construction costs have shot up as well, mainly because of the Turkish lira’s depreciation against the dollar in the past two years. Turkish builders use both locally produced and imported materials. A more expensive dollar means that imported materials have also become more expensive. The same goes for imported intermediate goods and machinery. According to October figures from the Turkish Statistical Institute, the construction cost of buildings has increased by 22.1% in the past year. The breakdown shows that labor costs were up by nearly 13% and material costs by 25%. All those figures are well above the overall price increase — that is, the consumer inflation rate, which stands at about 11%. And what about the increase in home prices? The Central Bank data puts the overall figure for Turkey at 11.6%, meaning that the increase in home prices is roughly half of the increase in overall costs.

In Istanbul, the increase in home prices has been even lower, standing at about 8% year-on-year. This suggests that builders are struggling to raise home prices in line with the increase in their costs, and they are compelled to make discounts. Whether they are still making profits or are incurring losses will become clear in time.

No doubt, disappointment runs deep among the deep pockets who invested in homes and especially in luxury residences, hoping that the 30% price increases would last. The same goes for those who put money in construction company shares. More importantly, tough times are now ahead for companies that have bought overpriced plots or sealed hasty contracts with landowners. Those who have taken loans from foreign creditors or foreign-exchange-denominated loans from local lenders have already incurred losses simply because of the lira’s depreciation.

Housing builders are said to be meeting frequently with Erdogan, pressing for the lowering of interest rates. The falling demand for homes is a major reason why the president often fumes at banks over interest rates. Official data points to a tangible decrease in the number of those who use loans to buy homes. Mortgaged home sales, for instance, were down about 4% in September. Yet with the economic “climate change” underway both in Turkey and globally, the prospect of interest rates going down seems to be a distant one.

In sum, Turkey’s housing sector appears headed for a harsh season. And given its central place in the country’s economy, any turmoil in the sector is likely to have a far-reaching impact on the entire economy.

English, Makale kategorisine gönderildi | Istanbul’s housing sector in turmoil (Al-Monitor, October 27, 2017) için yorumlar kapalı