How the Turkish lira entered free fall(Al-Monitor, December 1,2016)

Summary
 The European Parliament’s vote to suspend Turkey’s membership talks is the latest move to worsen the rapid decline of the Turkish lira’s foreign exchange rates.
Author

Translator : Sibel Utku Bila

In its heyday, years before the 2009 global financial crisis as well as in the ensuing years, when the United States and Europe pursued liquidity expansion to battle the crisis, Turkey’s ruling Justice and Development Party (AKP) enjoyed abundant inflows of foreign capital, with an annual average of nearly $38 billion for the past 14 years.

Those resources, however, were used mostly toward domestic demand, financing consumer loans and sectors that bring in no foreign exchange gains, such as construction. As a result, Turkey’s current account deficit became a chronic problem and its external debt stock, 40% of which is short-term, swelled to nearly 60% of the gross domestic product. In addition, inflation and unemployment in those years got stuck at 7%-8% and around 10%, respectively, while investments ground to a halt. Thanks to the global fall in energy prices, the current account deficit — $35 billion annually on average — did not widen, but did not recede either.

The US Federal Reserve’s decision to hike rates, the first signal of which came in 2013, led to occasional outflows of foreign capital, and the appreciation trend of the dollar began. Yet the Fed’s vacillations and the European Union’s zero-rate expansionist policies meant that foreign funds were willing to stay in emerging economies such as Turkey’s for some time longer. As a result, the fragile Turkish economy was able to stay on its feet, though the inward structural loss continued.

Turkey’s reliance on external funds had grown, but starting in the second half of 2013, foreign investors began to lose their appetite in Turkey, leading the Turkish lira to lose ground fast. The dollar’s appreciation against the lira since 2013 will be 60% by the end of 2016 if its rise this year is contained at the current 12%. Given that consumer prices have increased 25% in the same period, the economic structural loss caused by the rise of the greenback becomes plain as day.

The economic decline since 2013 has been reflected in the reports of both the International Monetary Fund and credit rating agencies, which serve as a beacon for investors. Along with economic risks, Turkey’s political and geopolitical risks have also been on the rise since 2013. The Gezi Park revolt in the summer of 2013 and the AKP’s acrimonious fallout with longtime ally Fethullah Gulen later in the year were factored in as higher political risks at home. In terms of foreign policy, Turkey’s stance in the Syrian civil war and the Iraqi turmoil, the crisis with Russia and recurring frictions with the United States all went down in the books as increasing geopolitical risks. On top of all this, Ankara’s shift to a path of conflict with the Kurdish movement, followed by the Gulenist coup attempt July 15, meant that the risks had hit the ceiling, and credit rating agencies cut Turkey to “non-investment” grade.

In November, two major external developments have further darkened Turkey’s outlook. First, Donald Trump’s election victory in the United States accelerated the flight of foreign capital, underway since the rating downgrade, as Trump’s signals of rate hikes to boost economic growth seemed to encourage investors. This, in turn, intensified the Turkish lira’s slump against the dollar.

The bigger blow, however, came Nov. 24, when the European Parliament voted in favor of freezing membership talks with Turkey, citing Ankara’s worsening record on human rights and the rule of law. The vote is not binding for European leaders, and the general expectation is that member states will not take any further steps against Turkey, making do with the “political message” delivered by the Parliament’s vote. But even this message was enough to further scare off investors.

Earlier on Nov. 24, the Central Bank’s Monetary Policy Committee had used its rate-hike weapon in a bid to rein in the dollar. Despite President Recep Tayyip Erdogan’s pressure for lower interest rates, the committee announced a drastic hike of 50 basis points in its policy rate, bringing it to 8%, along with other moves aimed at curbing foreign exchange rates. But before these decisions could make any impact on the markets, the news from the European Parliament propelled the dollar anew, sending it to a record high of 3.47 Turkish liras.

Erdogan and the government, meanwhile, lashed out at the European Parliament, adopting a bellicose attitude and dismissing the criticism on violations of the rule of law, human rights, free speech and media freedoms. According to the prevailing sentiment in the higher echelons in Ankara, the call to freeze membership talks was nothing but a conspiracy against the ruling regime.

No matter what Ankara believes, the European Parliament’s move has compounded the country’s risk aggregate. From the vantage point of investors, the vote signifies a major rift in Turkey-EU ties, the healing of which will take time and depend on conditions.

The real question now is how Turkey will meet its burden of liabilities and contain economic contraction with a dollar that has perched itself at the 3.4 benchmark against the lira. Amid the increased perception of risk, the inflow of foreign capital will further decline, foreign exchange deficits will worsen and meeting liabilities will become more difficult. Hit by huge losses due to the rising price of the dollar, how are economic actors with foreign exchange deficits going to adapt to the new environment?

While the dollar seems unlikely to climb down from its current level, the Central Bank’s rate hikes will push the economy to contract. The more expensive dollar will inevitably lead to cost inflation through the increased price of imported inputs, which, for the Central Bank, will mean further rate hikes. The dollarization of deposits, meanwhile, is also accelerating, as appeals for a return to the Turkish lira seem to bear little fruit. This, too, is creating pressure to hike rates.

In sum, the Turkish economy is now under the double strain of a more expensive dollar and higher interest rates, which are likely to increase further.

Nonfinancial companies have taken the heaviest blow from the dollar’s appreciation. Spurred by too much enthusiasm for Erdogan’s “mastership era,” the rush to external borrowing several years ago has left them with $211 billion in foreign exchange deficit, up from $67 billion in 2009. Now they will have to contend also with higher interest rates and a shrinking domestic market. The private companies’ crunch will inevitably bear on the banks they deal with. Preventing a crisis in the real sector from spilling over to the financial one will not be an easy task. And who can guarantee that efforts to contain such crises using public finances will keep the budget fireproof and not create huge deficits? With a government reluctant to acknowledge its problems, controlling the blaze does not seem easy at all.

Read more: http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/11/turkey-how-government-contain-the-economic-crisis-blaze.html#ixzz4RfVw9Q7v

English kategorisine gönderildi | How the Turkish lira entered free fall(Al-Monitor, December 1,2016) için yorumlar kapalı

Kriz yangını nasıl önlenecek?(Al-Monitor, 1 Aralık 2016)

Özet:
Derecelendirme kuruluşlarının not kırmasıyla başlayan dış yatırımcı çıkışı, Trump’ın seçilmesi ve AP’nin müzakereleri dondurma kararıyla hızlandı. Özel firmaların kur zararları ateşinin bankacılık kesimine sıçramasının, ateşin kamu maliyesini içine almasının önü nasıl alınacak?

Türkiye ekonomisinde 2012’den bu yana işlerin pek yolunda gitmediği, yüzde 2-3 patikasına sıkışmış bir büyüme ile oyalanıldığı biliniyor. AKP rejimi küresel kriz öncesi “dolce vita” yıllarında ve 2009 küresel kriz ateşini yatıştırmak için ABD ve Avrupa’da genişlemeci politikalar izlenen dönemde, bolca dış kaynak girişi ile keyifli zamanlar yaşadı. Öyle ki, bu 14 yılın ortalaması için yıllık 38 milyar dolara yakın bir dış kaynak akışı gözlendi.

Ne var ki, bu kaynağı daha çok iç talebe dönük, inşaat gibi döviz kazandırmayan sektörlerde, tüketici borçlanmasında kullanan Türkiye’nin hem cari açık sorunu kronik bir hal aldı hem de yüzde 40’ı kısa vadeli olmak üzere dış borç stoku büyüdü, milli gelirinin yüzde 60’ına yaklaştı.

Dış borç kamburunun yanı sıra, Türkiye ekonomisinde bu yıllarda enflasyon yüzde yedi-sekiz bandında, işsizlik yüzde 10 dolayında adeta kemikleşmiş, yatırımlar da durmuştu. Dünyada düşen enerji fiyatlarının yardımıyla cari açık belki büyümüyor ama gerilemiyordu da: Yıllık ortalama 35 milyar dolar.

2013’te sinyali duyulan ABD Merkez Bankası FED’in faiz artırma kararı, zaman zaman dış sermaye çıkışına yol açıyordu ve doların fiyatı yükselme sürecindeydi. Ancak FED’in tereddütleri, AB’nin sıfır faizli genişlemeci para politikaları, dış sermayenin dönüp dolaşıp biraz daha Türkiye gibi “yükselen ülkelere” park etmesini getiriyordu. Bu durum, ekonominin kırılgan yapısıyla biraz daha ayakta kalmasına imkân veriyor ancak kemik erimesi içten içe sürüyordu.

Dış kaynak girişine artan ölçüde bağımlı duruma gelen Türkiye’nin, 2013’ün ikinci yarısından itibaren yaşamaya başladığı dış sermayenin iştahsızlığı, TL’nin dolar karşısında hızla değer kaybını da getirdi. Öyle ki, 2016’da dolar fiyatındaki artışın yüzde 12’de kalması durumunda bile, 2013-2016 dönemi dolar fiyatındaki artış yüzde 60’ı bulacak. Aynı dönemde tüketici fiyatlarının yüzde 25 arttığı anımsandığında, dolar fiyatının bu son dört yıla yayılan artışının ekonomide nasıl bir kemik erimesi yarattığı anlaşılabilir.

Türkiye ekonomisinin 2013 sonrası belirginleşen düşüşü hem IMF hem de yatırımcılara yol gösteren derecelendirme kuruluşlarının raporlarına yansımaya başladı. Ekonomik risklerin yanında 2013 sonrasında Türkiye’nin politik ve jeopolitik riskleri de yükseldi. 2013 haziranındaki Gezi ayaklanması, ardından AKP’nin kuruluşundan bu yana iktidar ortağı olan Fethullah Gülen ile patlayan çıkar çatışması, ülkenin politik risklerinde artış olarak rapor edildi. Bunların yanında, Türkiye’nin dış politikada Suriye iç savaşı ve Irak’taki pozisyonu, Rusya ile yaşadığı kriz, ABD ile zaman zaman su yüzüne çıkan sürtüşmeleri jeopolitik risklerin yükselmesi olarak kayıtlara geçti. Bütün bunların üstüne Kürt hareketi ile çatışmacı bir kulvara geçiş, ardından 15 Temmuz’da Gülen yanlılarının başarısız darbe girişimi, Türkiye riskine tavan yaptırdı ve derecelendirme kuruluşları, Türkiye’nin notunu yılın ikinci yarısında “yatırım yapılamaz” (100 üstünden 44) basamağına indirdiler.

Bu olumsuz tabloyu pekiştiren gelişmeler ise Trump’ın 8 Kasım’da ABD’de başkan seçilmesi ile Avrupa Parlamentosu’nun 24 Kasım’da aldığı Türkiye ile müzakereleri dondurma tavsiye kararı oldu. Derecelendirme kuruluşlarının not indirimi ile Türkiye’ye karşı soğuyan dış yatırımcı, Trump’ın ABD’de büyüme ve bunun için faizleri yükseltme sinyalleriyle ülkeden daha hızlı çıkmaya başladı, bu da TL’nin dolar karşısında kaybını hızlandırdı. Ama asıl sert darbe, AB’nin yasama organı Avrupa Parlamentosu’nun kararıyla geldi. Bu kararda, Türkiye ile katılım müzakerelerinin, insan hakları ve hukukun üstünlüğü ile ilgili olumsuzluklara bağlı olarak dondurulması tavsiye edildi.

Karar sonrası genel kanı, tek tek üye devletlerin bir inisiyatif geliştirmeyecekleri, kararın “siyasi mesajı” ile yetinecekleri yönünde. Karar, belki başka yaptırım süreçlerini harekete geçirmeyecek ama siyasi mesajıyla dış yatırımcıyı biraz daha ürkütmeye, Türkiye’den uzaklaştırmaya yetti.

Nitekim aynı gün Ankara’da Merkez Bankası Para Politikası Kurulu, yükseliş halindeki dolara faiz silahını kullanarak fren olmaya çalıştı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın faizlerin indirilmesi yönündeki telkinlerine rağmen, radikal bir faiz artış kararı çıktı ve politika faizleri 50 baz puan artışla yüzde 7.5’ten yüzde 8’e çıkarıldı. Kurul dövizin tırmanışını yavaşlatmayı hedefleyen başka kararlar da aldı. Ne var ki bu kararlar piyasaları henüz etkilemişken dakikalar içinde AP’den gelen haber ile dolar hızla yükselişe geçti ve günü 3.47 TL gibi rekor bir fiyatla kapadı.

Hükümet ve Saray, AP’nin kararını büyük bir tepki ile karşıladı. AP’nin hukuk, insan hakları, yargı bağımsızlığı, medya özgürlüğü, ifade özgürlüğü ihlalleri ile ilgili eleştirileri reddedildi. Kararı, rejime karşı bir komplo olarak değerlendirme duygusu tüm yetkililere hâkim.

AP kararının Türkiye’nin risk birikimini pekiştiren özelliği açık. Daha çok da dış yatırımcı optiğinden bakıldığında bu karar, Türkiye-AB ilişkilerinde kapanması zamana ve belli şartlara bağlı olan önemli bir gedik açtı.

Şimdi sorun şu: 3.40 TL basamağına yerleşen dolar fiyatı ile sırttaki yükümlülükler nasıl karşılanacak, küçülme nasıl sınırlanacak? Risk algısının yükselişi ile dış kaynak girişi azalacak ve döviz açıkları büyürken yükümlülükleri karşılamak zorlaşacak. Dahası döviz açığı olanlar, bu fiyattan dolar ile uğradıkları büyük kur zararları ile yeni iklime nasıl uyum sağlayacaklar?

Dövizin yerleştiği basamaktan pek iniş beklenmezken, Merkez Bankası’nın artırdığı faizler, ekonomiyi küçülmeye zorlayacak. Dolardaki yükselişin ithal girdiler üstünden maliyet enflasyonu yaratması kaçınılmaz. Bu, Merkez Bankası için yeniden faiz artışına gitmek demek. Mevduatta dolarlaşma hızlanıyor. “TL’ye dön” çağrısı işe yaramıyor. Bu durum da faiz artırmayı zorluyor.

Şimdi ekonomi, hem yükselmiş doların hem de artırılmış ve artırılacak faiz baskısının altında. Erdoğan’ın “ustalık dönemi” heyecanına kapılıp gerçekleşen hızlı dış borçlanma ve finans dışı özel şirketlerin döviz açığı 2009’da 67 milyar dolar iken 2016’da 211 milyar dolara çıktı ve en büyük kur zararına bu firmalar uğradı. Ama buna, artan faiz ile iç piyasada daralma basıncı da eklenecek. Bu firmaların sıkışıklığının, ilişkide oldukları bankalara yansımaması düşünülemez. Reel sektör krizinin finansa bulaşmamasını sağlamak kolay olmayacak. Bu iki sektörün krizi kamu maliyesi tarafından kontrol altına alınmak istenirken ateşin bütçeyi sarmayacağını, büyük bütçe açıkları yaşanmayacağını kim garanti edebilir?

Sorunlarla yüzleşmeye yatkın olmayan bir yönetim ile yangının önünü almak, hiç kolay görünmüyor.

Read more: http://www.al-monitor.com/pulse/tr/originals/2016/11/turkey-how-government-contain-the-economic-crisis-blaze.html#ixzz4RfVVE493

Genel kategorisine gönderildi | Kriz yangını nasıl önlenecek?(Al-Monitor, 1 Aralık 2016) için yorumlar kapalı

‘2001’i aşan bir kriz kapıda, demokratik muhalefet hazır olmalı'(sendika.org.29 Kasım 2016)

“Özellikle mavi yakalı çalışanları çok daha yakından ilgilendiren bir kriz yaşayabiliriz. Ekonomik demokratik haklarını kaybetmemek için insanların verebilecekleri tepki mutlaka bu rejimin yarattığı başka mağduriyetlerle birleşecektir, bu kaçınılmaz. Bu tepki sadece iş aş tepkisi olmaz. İş aş tepkisi mutlaka, işte Cumhuriyet değerlerinden tutun hukuksuzluğa, ifade özgürlüğünden tutun yargının bağımsız olmamasına, hukukun askıya alınmasına kadar duyulan bir dizi tepki ve mağduriyetle birleşir”

mustafa-sonmez

İktisatçı-yazar Mustafa Sönmez’le iki hafta önce Türkiye ekonomisindeki olumsuz işaretler ile siyasi gelişmeler arasındaki ilişki üzerine konuşmuş daha çok sermaye cephesindeki gelişmelere odaklanmıştık. Trump’ın ABD başkanı seçilmesi ile TÜSİAD’ın Erdoğan’a karşı sesini yükseltme cesareti bulacağını söyleyen Sönmez’in öngörüsü doğrulandı. Geçen iki hafta içinde ekonomik göstergelerdeki olumsuz eğilim de güçlendi. Sönmez’in Sendika.Org’a verdiği ikinci röportajda kapıyı çalan krizin emek cephesi açısından ne ifade ettiğine odaklanıyoruz. 2001’i aşan ve hem beyaz yakalıları hem de mavi yakalıları sert bir şekilde etkileyebilecek bir krizle karşı karşıya olduğumuzu söyleyen Sönmez, politik gerekçeleri olan bu krizin hem iktidar içinde hem de emekçiler arasında sarsıcı gelişmelere gebe olduğuna dikkat çekerek uyarıyor: Kaotik durum ve tabanın tepkisi emekçiler açısından kendiliğinden ilerlemelere yol açmaz. Demokratik muhalefet güçleri bu sürece aktif müdahalede bulunmazsa iktidar bu kriz durumunu bile kendi siyasi projesi için değerlendirebilir.

ÇİFT HANELİ ENFLASYONA HAZIR OLUN

Sendika.Org: Doların yükselişiyle birlikte kapıyı çalan kriz halkı nasıl etkileyecek?

Mustafa Sönmez: Bu kur artışı ithal girdi kullanan birçok sektörde bir maliyet enflasyonuna yol açacak. Bunu önümüzdeki aylardan itibaren peyderpey görmeye başlayabiliriz. Kur artışından kaynaklanan bir fiyat artışıyla enflasyon çarşıya pazara yansıyacak. Zaten Merkez Bankası da bunu kabul etti. Dolayısıyla yüzde 6’lık, yüzde 7’lik hedeflenen enflasyonlar hak getire, çift haneli enflasyonlar söz konusu olacak. Bir kere bunun bütün alt orta kesimler üzerinde bir etki yaratacağı açık.

BÜTÜN SEKTÖRLERDE İŞTEN ÇIKARMA BEKLEYEBİLİRİZ

Bu yüksek fiyat artışına karşılık gelir ayağında bazı aksamalar, eksilmeler söz konusu olacak. Son seçimde seçim vaadiyle asgari ücreti 1300 TL yapmışlardı, biraz da iç talep olsun diye. O 1300 liranın 100 lirasını devlet karşılıyordu. Bütçeden 10 milyar lira kadar bir harcama yapıldı bunun için. İşverenin ödemesi gereken primleri devlet ödeyerek bunu sübvanse etti. Bu destek de 2017’de kalkıyor. Dolayısıyla işverenlere böyle bir ücret maliyeti gelecek.

Yanı sıra asgari ücret 100 TL daha artırılsa, 1400 TL yapılsa bu asgari ücretin işverene maliyeti 2170 TL ediyor. Şimdi 2170 TL maliyetle bu kriz şartlarında işveren işçi çıkarmadan istihdama devam eder mi? Özellikle ekonomi daraldığı anda, burada peyderpey, eğer hava açmaz iklim değişmezse bütün sektörlerden bir tensikat, işten çıkarma bekleyebiliriz.

İŞSİZLİK VE ENFLASYON ÜST ÜSTE BİNECEK

Bu ne demektir. Bu yüzde 11 diye açıklanan son resmi işsizliğin her ay yukarıya doğru seyri demektir. 3,5 milyon olarak açıklanan resmi işsizlere her ay 100 binlerin eklenmesi demektir. Mutlaka sanayi kesiminden, inşaat kesiminden, hizmetler kesiminden, hem mavi yakalı hem beyaz yakalı işsizler olacaktır.

Dolayısıyla toplumu bir yandan yükselen enflasyon bir yandan da yükselen işsizlik problemi ile karşı karşıya görebiliriz önümüzdeki günlerde.

DAYANIKLI TÜKETİM MALLARINDA CİDDİ TALEP DÜŞÜŞÜ VAR

Sektörel olarak bakıldığında, bu tabii sektörden sektöre fark edebilir. Bunun şimdiden izlerini görüyoruz. Sanayide özellikle birtakım sektörlerin daha ciddi kan kaybı olduğunu görebiliriz.

Mesela?

Dayanıklı tüketim mallarında mesela çok ciddi bir talep düşüşü var. Beyaz eşya satışları son derece düşmüş durumda. Çünkü insanların en çok en kolay vazgeçebilecekleri, erteleyebilecekleri harcamalar dayanıklı tüketim malları vs’dir. Yani otomobil almayı ertelersiniz, beyaz eşya yenilemeyi ertelersiniz, televizyonu yenilmeyi ertelersiniz ama gıdadan, zorunlu giyimden, kiradan çok kolay vazgeçemezsiniz.

AVM’LER ZORDA, BEYAZ YAKALI İŞSİZLİĞİ KENDİNİ HİSSETTİRDİ

Dolayısıyla böyle iç pazara dönük sektörlerde bir düşüş var. Nitekim AVM’lerin cirolarına bakıldığında, perakende sektörüne bakıldığında, belli düşüşler hemen görünüyor. Orada özellikle yüksek kiralarla baş edemeyen perakende sektöründe ciddi bir dökülme var ve oradan kaynaklanan ciddi bir beyaz yakalı işsizliği hemen kendini hissettirdi.

Sanayi tabii esas önümüzdeki zaman dilimi içerisinde ciddi sıkıntıya girebilir. Çünkü özel sektör firmalarının net 211 milyar dolar borçları var, döviz açıkları var. Bu kur artışlarıyla beraber bu firmaların bilançoları çok ciddi zarar yazmaya başladı. Bununla ayakta kalmaları çok zor. Dolayısıyla bu firmaların çalıştıkları bankalar ayrıca bu firmaları köşeye sıkıştırabilir. Kendilerini kurtarmak açısından kredilerini geri çağırabilir. Ve bu firmalarda irili ufaklı önemli dökülmeler başlayabilir.

HER SEKTÖRDE FİRMA DÖKÜLMESİ MUHTEMEL

İnşaat sektöründe keza, konut satışları vergi indirimleri ve faiz teşvikleriyle biraz canlandırıldı ama bu kur şoku, özellikle Avrupa Birliği’nin Türkiye hakkındaki Avrupa Parlamentosunun müzakereyi dondurma kararının arkasından taleplerde önemli gerilemeler olur.

İç talep gerilemesini telafi edecek bir dış pazar da yok. Çünkü hem Avrupa’da ekonomi sıfır büyüme halinde ve talep yok hem de Ortadoğu pazarlarında önemli bir düşüş yaşandı. Dış talep olmadığı için bütün umut iç talepte. İç talepte de kemer sıkmaya, tasarrufa ya da mecburen harcamamaya doğru bir yöneliş olduğu zaman bunu kaldıramayacak kesimler açısından her sektörden önemli bir firma dökülmesi olabilir.

SERMAYE KIDEM TAZMİNATINA YÖNELİK DÜZENLEME TALEP EDEBİLİR

Bunların koşullara uyum sağlamak için geçmiş krizlerden de bildiğimiz, yaptıkları ilk şey, önce işçilere ücretsiz izin vermek, daha sonra geri alamıyorsa tensikata başvurmak… Burada el freni sadece kıdem tazminatı meselesidir. Bunu da belli ölçülerde aşmanın yolunu arayacaklar ya da hükümetten belki belli kolaylıklar isteyecekler. Kaç zamandır istedikleri bir şeydi bu kıdem tazminatı frenini kaldırmak. Burada belki yılda 30 günlük tazminat yükünü yılda 15 güne indirecek bir düzenleme isteyebilirler hükümetten. Çalışan sınıfların yüz yüze kalabilecekler sorunlardan biri bu.

İŞSİZLİK ORANI DAHA DA YÜKSELEBİLİR

Dolayısıyla burada hem enflasyondan veya gelirlerin yeterince yükselmemesinden dolayı bir pahalılık şikayeti, hem de işten olmak ve iş bulamamak durumu açığa çıkabilir. Bir işten olmak var bir de dışarıdaki 3,5 milyon insanın geleceğe dönük iş umutlarının kalmaması var. Hele ki gelirin azalması durumunda ev kadınlarının, ayrıca yeni mezun olacakların işgücü piyasasına girmesiyle beraber işsizlik oranı daha da yükselebilir.

Dolayısıyla burada alt sınıflarda ciddi bir deprem hali kaçınılmaz gibi görünüyor. Şimdi buna nasıl bir tepki verirler o ayrı bir hadise.

Metalde geçen yıl zaten bir rahatsızlık vardı. Bütün  o baskı ortamına rağmen Türk Metal’e yönelik bir isyan biçiminde gelİşti. Hem metal sanayicileri bölündü hem de metal işçisi üzerindeki Türk Metal tahakkümü kısmen kırılır gibi oldu. Dayanıklı tüketim mallarında bir sorun varsa, bu demek ki buraya da yansıyacak. Hatta ufak ufak hareketlenmeler de var. Burada Türk Metal’in bile grev ilan etmek zorunda kaldığı bir durum…

Erdemir var mesela. Erdemir yassı metal ürettiği için bütün beyaz eşyaya, otomotiv sektörüne çalışıyor. Orada talep düşmesi halinde, mesela 2008-2009 krizinde yine Erdemir işçilerine “Ya tensikat ya tenzilat” deyip, bırak ücret artırımını, ücret indirimini bile zorlamışlardı. Benzer şeyler bütün sektörlerde olabilir. Baktığınızda aslında bütün sektörler okkanın altında.

MEGA PROJELER HAZİNEYE BÜYÜK YÜK BİNDİRECEK

Geçen söyleşimizde mega projelerin finansmanında sorun var diyordunuz.

Orada hala sorun var. Hem döviz borçları, hem devletin taahhüt ettiği garantiler var. Yani, bir, o projelerin bitirilmesi ile ilgili sorun var. Bir de bitirildikten sonra işletilmesi ile ilgili sorunlar var.

Şimdi mesela 3. havalimanının yüzde 20’sini ancak bitirmiş olmalılar. Geri kalan yüzde 80’lik bölümü var. O çark büyük ölçüde krediyle dönüyor ve kamu bankaları bu işe memur edildi. Kamu bankaları ciddi risk yüklendi. Ayrıca döviz borçlanmaları var. Bütün bunlar o projelerin tamamlanması konusunda ciddi problemler olacağını gösteriyor.

Bir de işletmeye alınmış, mesela 3. Köprü gibi, aralık ayının sonun açılacak Avrasya Tüneli gibi devletin verdiği garantilerden dolayı hazinenin gireceği yükler var. Ne diyor devlet: Şu kadar araç geçmezse ben vereceğim. Şu kadar köprüden tünelden araç geçiş garantisi veriyor. Bunlar olmadığı takdirde ben karşılayacağım diyor. Üstelik bunlar döviz üstünden taahhütler. Bunlar hep hazineye yük olacak. Ayrıca devletin garanti ettiği, bunların kullandığı krediler var. Bu kredilerin geri dönüşünde sorunlar yaşanırsa bütün bunlar hazineye ayrıca yük olacak.

211 MİLYAR DOLAR AÇIK VAR, BANKA SİSTEMİ DE SARSILIR, SORUN DEVLETİN KUCAĞINA OTURUR

Özet olarak yani hem bu mega projelerde ciddi hazine yükü söz konusu olabilir. Hem özel sektör firmaları borç yükümlülülklerini geri ödeyemedikleri takdirde bankaları aşağı doğru çekebilirler. Çünkü bu 211 milyar dolarlık döviz açığının önemli bir kısmı içerideki bankalarla ilgili. Ayrıca dışarıdaki bankalar var, bir de ithalatçıların alacakları var. Bu ister istemez bir banka sektörünü de sarsar.

Böylesi durumlarda devlet kenarda durmaz. Yani bu gider devletin kucağına oturur. Ve kamu maliyesi önemli açıklar vermeye başlar. Kamu maliyesi açık vermeye başlayınca, ekonomi de küçülünce hem vergi gelirleri düşer hem de zaruri harcamalar yerine getirilmemeye başlanır. Mesela SGK önemli açıklar verir. Sağlık harcamalarında hizmet kalitesi düşer ya da insanları sağlık harcamalarına katılmaya zorlarlar. O anlamda zincirleme olarak özel sektör, banka, en son da devletin içine çekileceği bir yangın bir sarmal pekala mümkün görünüyor.

EMEKÇİ TEHDİT ALTINDA VE ÖRGÜTSÜZ

Çalışan kesimin çok ağır kayıplara uğrayacağı açık. Şimdi burada önemli olan bu kayıplara karşı emek kesimi ne kadar hazır. Ne kadar örgütlü. Şimdi buna baktığımızda “maalesef” demek durumundayız. Çünkü 18 milyon ücretli görünüyor Türkiye’de. Bunun hadi 3 milyonu kamu kesimi, biraz örgütlü ve biraz iş güvenceli olsun. Geriye kalan 15 milyonun 1-1,5 milyonu ancak sendikalı durumda. Ve bunların da önemli bir kısmı Türk İş’te bloke edilmiş durumda.

Bir de Hak İş’te…

Ve Hak İş’te. Bunlar ikisi de hükümete ya da rejime payanda kurumlar haline getirilmiş. Bir anlamda rehin alınmış, dolayısıyla bu örgütlülük içerisinde kayıplara nasıl reaksiyon vereceklerini de bilmiyoruz. Pekala işyerlerindeki olası tepkiler de bu sendikalar tarafından bloklanabilir. Böyle bir durum maalesef söz konusu.

2001’İ AŞAN BİR KRİZ KAPIDA

Ama belli olmaz, yani dip dalgalar, dip direnişler… Bütün bunlar da çok muhtemel, çünkü yaklaşmakta olan dalga hiç küçük değil. Belki de 2001’de yaşanandan daha büyük. Onu söyleyebiliriz. Çünkü 2001’in krizi esas olarak bir kamu maliyesi kriziydi. Ve içi boşaltılmış bankalardan dolayı bir finans kriziydi. Reel sektöre yansıması dolaylı oldu. Bu kez işin odağında bizzat özel sektör var ve hem sanayi hem hizmet kesimi var. Yangın oradan başlayacağı için etkileri çok daha büyük olabilir. Yani reel sektörden başlayan bankalara yayılan, oradan kamu maliyesine yayılan bir yangın söz konusu olabilir. Bu anlamda çalışan kesimi, özellikle mavi yakalı çalışanları çok daha yakından ilgilendiren bir kriz yaşayabiliriz.

Aslında emekçiler bir dizi eylemle sahne alıyorlar. Son dönemden bir örnek olarak Üsküdar’daki EMAAR işçilerinin eylemi ilginçti. Demirtaş’ların tutuklanmasına karşı sokağa çıktılar. Ama biliyoruz ki binlerce işçinin çalıştığı EMAAR’da İnşaat İşçileri Sendikası’nın iş kazalarına ve ücretlerin ödenmemesi gibi durumlara karşı yürüttüğü çalışmalar var. İnşaat işçileri bir yandan da sendika üyeliği anlamında çok örgütsüz ve Kürt kökenli işçiler. Sendikaların geleneksel anlamdaki etkinliğinin dışında, siyasal tepkilerle sınıfsal tepkilerin iç içe geçtiği emekçi refleksleri karşımıza çıkabilir…

Evet, ekonomik demokratik haklarını kaybetmemek için insanların verebilecekleri tepki mutlaka bu rejimin yarattığı başka mağduriyetlerle birleşecektir, bu kaçınılmaz. Bu tepki sadece iş aş tepkisi olmaz. İş aş tepkisi mutlaka, işte Cumhuriyet değerlerinden tutun hukuksuzluğa, ifade özgürlüğünden tutun yargının bağımsız olmamasına, hukukun askıya alınmasına kadar duyulan bir dizi tepki ver mağduriyetle birleşir. Bunun pür iş aş ve ekonomik bir tepki olması mümkün değil. Bu diğer mağduriyetlerle ekonomik mağduriyetler diğer siyasi ve kültürel mağduriyetlerle, aidiyet kimlikle ilgili mağduriyetlerle mutlaka birleşir.

KRİZE KARŞI EMEKÇİ TEPKİSİ KENDİLİĞİNDENLİĞE BIRAKILAMAZ

Buna müdahil olmak gerekir. Yani böyle bir muhalefet kendiliğindenliğe bırakılamaz. Burada demokratik muhalefet aktörü kim varsa, partiler, gruplar bunu böyle örgütlemek durumundalar. Yani buna böyle bir biçim verilirse ve böyle bir yan yana geliş, yol arkadaşılığı oluşursa, bununla baş etmenin, bunun üstünden kayıpları geri almanın imkanları söz konusu olur.

Aksi takdirde, böylesi krizleri kendiliğinden bir kaos çıkarması ya da insanları kendiliğinden bir tepkiye ve kazanımlara götürmesi gibi bir beklentide olmak son derece yanlış olur. Çünkü böylesi kaos durumlarında Tayyip Erdoğan bunu ifade etti, “yüzde 11 işsizlik var” dedi. Sanki bunu yaratan başka biriymiş gibi. Ama şöyle bir hesap içinde olabilir. “Bu hükümet, parlamento, parlamenter düzen problemleri halledemiyor. Karar alamıyorlar, yönetemiyorlar. Bu işsizliği de, pahalılığı da bana yetki verirseniz, beni başkan yaparsanız, ben hallederim” gibi bir söylem de geliştirebilir. Umutsuz kitleler, krizde canı yanmış kitlelerin bir kısmı buna kanabilir de.

Bu söylem daha çok işler yolundayken işe yarıyor gibi. Ama son dönemde Tayyip Erdoğan’ın başkanlık zorlamasıyla işlerin kötüye gittiği gibi tersine bir algı da oluşmaz mı, hele de AKP içinden çatlak sesler de ortaya çıkıyorken…

Bu bir ihtimaldir. Buna açık kapı bırakmak lazım. Yani mutaka olur demiyorum ama eğer doğru siyasi müdahaleler yapılmazsa bu damar işleyebilir. Bu damar zorlanabilir. Çünkü ülkede bir özgür medya yok, ellerinin altında tuttukları bir medya var. Bunların üstünden bunu işleyebilirler. Tabii bu yetkiyi, bu vekaleti verseler bile ben beklentilere bir cevap verilebileceğini sanmıyorum. Ama en azından o zevat bu söylemi sürdürerek istediği hedefe ulaşabilir. Buna o açıdan dikkat etmek lazım.

BU KRİZDEN AKP SERMAYESİ DE AZADE DEĞİL

Kuşkusuz bu işin nereye büküleceği, hangi mecraya akacağını belirleyecek bir dizi dış ve iç etken var. Dış dinamikler var. İçerde hem emek ve sermaye arasındaki bilek güreşi hem sermayenin kendi içindeki bilek güreşi sonuçları belirleyecek. Yani bu sermayenin özellikle organik kesiminin de şikayetleri mutlaka olacak. Çünkü bu krizden onların azade olması mümkün değil.

2009’da 67 milyar olan döviz açığı 2016’da 211 milyar dolara çıktı, üç kat arttı. Şimdi burada kim borçlandı? Burada MÜSİAD’cısından tut TÜSİAD’cısına kadar herkes borçlandı. Bu ustalık dönemi gazına gelip. Dolayısıyla böyle bir döviz açığı bütün sermaye kesimlerini kapsıyor. Burada hani “Bize dokunmaz ya da biz kayırılırız” beklentisi içinde olanlar olabilir. Ama bu mesele kayıracak kadar kaynak var mı, öyle bakmak lazım, ayrıca böyle kaotik bir ortamda herkes kaybedebilir. O nedenle ben bu süreçte AKP içinde de MÜSİAD’ı temsilen ciddi kırılmalar, çatlamalar, saflaşmalar olmasını ihtimal dahilinde görüyorum.

Şu anki çatlak sesler onun yansıması olabilir mi?

Bir anlamda evet, onlar duyulmaya başlandı. Hükümetin içinden bazı kesimlerin “Avrupa Birliği ile ilişkileri bu kadar germeyelim, bağları bu kadar koparmayalım, bunu efort edemeyiz” demesi önemlidir, anlamlıdır. Bu sesler artabilir.

BU KRİZ AĞIRLIKLA POLİTİK GEREKÇESİ OLAN BİR KRİZDİR

Şu görüldü ki bu kriz ağırlıkla bir politik gerekçesi olan krizdir. Yani ekonomik olarak alınacak önlemler bu krizi aşmaya yetmez. Çünkü bu sonuç olarak dış sermayenin Türkiye’den soğuması geri gitmesi ve gelmemesidir. Bu iştahsızlığın nedeni de Türkiye’deki ekonomik kırılganlıklar değil sadece, ama Türkiye’de politik risklerin yükselmesi, jeopolitik risklerin yükselmesidir.

Politik risklerin yükselmesini Avrupa Birliği müzakereleri dondurma şeklinde ifade etmiştir zaten tescillemiştir. O nedenle hukuk, insan hakları, yargı bağımsızlığı, ifade özgürlüğü bu alanlarda bu ihlallerle ilgili geri adımlar atmadıkça Türkiye’nin imajı düzelmeyecektir. İmaj düzelmedikçe de ihtiyaç duydukları dış sermaye akışı olmayacaktır.

İÇ KAVGA VE SAFLAŞMALAR ARTABİLİR

Şimdi hükümet içinde bunun ayırdında olan belli kesimler vardır. MÜSİAD ya da hükümete yandaş sermaye içinde, pek sesi çıkmayan TOBB içinde kesimler vardır. Bunlar bu uyarıları daha yüksek sesle yapmaya başlayacaklar.

Bizim Avrupa Birliği’yle olan ilişkileri koparmamak için politik olarak biraz havayı yumuşatmamız, geri adım atmamız gerekebilir ki nitekim işte OHAL’in uzatılmaması üstüne hem başbakandan sesler duyulmaya başlandı, idam kararı vs ile ilgili geri adımlar atılmaya başlandı. Mehmet Ali Şahin HDP’li milletvekillerinin salıverilmesinin mümkün olduğuna dair şeyler söylemeye başladı. Bunlar biraz daha artabilir. Dikine dikine gitmek yerine böyle esnemeler, bunun üstünde iç kavgalar artabilir, saflaşmalar artabilir. Bunun üstünden örgütlenmeler de olabilir. Bunu ihtimal dışı bırakmamak lazım. Bütün bunlara gebe görünüyor gelecek.

Genel kategorisine gönderildi | ‘2001’i aşan bir kriz kapıda, demokratik muhalefet hazır olmalı'(sendika.org.29 Kasım 2016) için yorumlar kapalı

“Başkanlık hızlandırıldı, çünkü geçim derdi oyunu bozabilir” (Evrensel,28 Kasım,2016)

Pazartesi röportajında bu hafta, ekonomist, yazar Mustafa Sönmez’e ‘Ne oluyor, Türkiye nasıl bir krizle karşı karşıya?’ diye sorduk.

Serpil İLGÜN

Dört kişilik bir ailenin açlık sınırının bin 405, yoksulluk sınırının 4 bin 577 TL’ye dayandığı, işsizliğin yüzde 11.3’ü bulduğu, genç işsizliğin ise yüzde 20’lere ulaştığı, halkın yüzde 70’inin ücretli çalıştığı Türkiye’de ekonomik veriler zaten baş aşağıya giderken doların önlenemeyen yükselişi, endişeleri artırdı.
AKP cephesinden “telaşa mahal yok, ABD seçimleri yüzünden oluyor, geçecek” açıklamaları gelse de, üst üste toplanan ekonomik kurullardan Erdoğan’ın itirazına rağmen faiz artırımı kararı geldi. Ancak önce Avrupa Parlamentosu’ndan gelen müzakereleri dondurma kararı, ardından Suriye’de TSK askerlerine yönelik saldırı, Doların daha da yükseltti. 

Pazartesi röportajında bu hafta, ekonomist, yazar Mustafa Sönmez’e “Ne oluyor, Türkiye nasıl bir krizle karşı karşıya?” diye sorduk. Türkiye’nin yeniden ciddi bir krizin eşiğine geldiğini vurgulayan Sönmez’e göre başkanlık hızlandırılıyor, çünkü Erdoğan, krizin etkileri hissedilmeden referandum sandığını halkın önüne koymak istiyor.

Doların yükselişi neden durdurulamıyor, müdahaleler işe yarayacak mı sorularına geçmeden önce meseleyi daha iyi anlamak için soralım; doların yükselişi Türkiye’yi bu denli sarsarken, örneğin Finlandiya’ya neden dokunmaz?
Çünkü dolar Türkiye’de çok özel yükseliyor. Evet, başka ülkelerde de dolara karşı yerel paralar değer kaybediyor ama Türkiye’deki kaybetme hızı daha yüksek. Dolar yükseliyor çünkü ülkeden döviz çekiliyor. Doları bir mal gibi düşünün, eğer o malın bolluğu varsa fiyatı aşağıya doğru iner, kıtlığı yaşanırsa fiyatı yukarıya çıkar. Dolar Türkiye’de bol değil, kıtlığa doğru gidiyor. Çünkü Türkiye’ye yatırım yapmış -ama bu yatırımlar fabrika vs. şeklinde değil, örneğin borsaya gelmiş hisse senedi almış ya da devlet kağıdına yatırım yapmış- “sıcak para” dediğimiz para çıkmaya başlıyor. Dolayısıyla havuzdaki dolar miktarı azalmaya başlıyor. Azalınca fiyat artmaya başlıyor.

Neden çekiliyorlar?
Sermaye sonuç olarak kâr etmeye gelir. 2009 dünya krizinden sonra Türkiye’deki kârlar dünyadaki diğer bölgelere göre daha yüksekti. Ondan dolayı buradaydılar. Şimdi ama şemsiye ters dönüyor. Başkan seçilen Trump, ABD ekonomisini canlandırmaya dolayısıyla faizleri yükseltmeye karar verdi. Bu dünyadaki küresel sermayeyi çeken bir dinamiktir. Bunun yanı sıra Türkiye içinde yabancı sermayenin rahatsız olacağı şeyler arttı.

Ne gibi?
Bir kere ekonomik olarak Türkiye’nin borçları var, döviz açığı var, bunları göz önüne alıyor sermaye. İki, ülkedeki politik iklimi dikkate alıyor. Ülkede gerilim yükseliyor, darbe girişimi oldu, Kürt sorununda yeniden çatışmaya dönüldü, buna AB ile tırmanan gerginlikler eklendi. ABD ile zaten belli bir gerginlik var. Sermaye bir ülkede yatırım yaparken sadece “ekonomiden ne kazanırım”a değil, “burası güvenli bir liman mı” diye de bakar. Üç, jeopolitik risklere bakar. Yani Ortadoğu’da savaşa girmiş, her an daha sıcak savaşlara girebilecek bir ülke olarak görüyor. Bunlara risk deniyor ve ülkeler bu risklere göre sıralandığında Brezilya’nın birinci sırada olduğu ligde Türkiye ikinci sıraya yerleşti. Bu nedenle yabancılar çıkmaya başladılar.

Cumhurbaşkanı ve Başbakan, ‘telaş edilecek bir durum yok’ diyor. Doların yükselişi küresel dalgalanmaların yanı sıra ABD’de Trump’ın seçimine bağlanıyor ve iyimser açıklamalar sürdürülüyor. Diğer yandan Ekonomi Koordinasyon Kurulu’nun üst üste toplanmasından bir telaş olduğu da açık. Nasıl bir krizle karşı karşıya Türkiye?
Valla kimse “yoğurdum ekşi” demez ama bu iktidar hiç demez. Bunların şimdiye kadar “bunu yanlış yaptık” dediği olmadı. Bir tek FETÖ meselesinde oldu, onda da “yanlış yaptık” demediler, “aldatıldık” dediler. Hatta CHP’yi suçladılar, “Siz fark ettiniz, neden bize söylemediniz, sizin yargılanmanız gerekir” diye! Dolayısıyla sorunu sadece dış dinamiklere bağlayıp, içerdeki seçmene “Biz pürü pakız, çok başarılıyız. Doların yükselmesi de bir doğal afet gibi dışardan oluyor, yoksa içerde her şey normal, sağlam” mesajı veriliyor. Ama bunlar hikaye. Sağlam bir ekonominin durduk yere notunu düşürmezler, sağlam bir ekonomiyi dünyada risk sıralamasında ikinci sıraya koymazlar. Kaldı ki bunun sağlamasını sermaye yapar, sen eğer sağlam, verimli bir ekonomiysen gitmez. Çünkü sonuçta dediğim gibi bu bir kâr meselesidir. Dolayısıyla bu meseleyi tamamen dış etkenlerle açıklamak bir aldatmaca, kandırmaca. Bunun hiçbir karşılığı yok. Çünkü bu işlerde içerdeki kırılganlıklar daha da belirleyici.

AKP’nin iktidarını korumasının en başat unsurlarından biri ekonomiydi. Yollar, köprüler, inşaatlar, mega projeler AKP hikayesini 14 yıl taşımıştı. Bunun artık sonuna mı gelindi? Zira şöyle yorumlar yapılmaya başlandı; Bir ekonomik kriz sonrası başlayan hikaye, yine bir ekonomik krizle sona erecek…
AKP 2001 krizinin meyvesini yiyerek iktidara geldi. O sırada dış dünyada da para bolluğu vardı ve gidecek adres arıyordu. O para Türkiye’ye gelmeye başladı. Türkiye’nin bütün derdi zaten dışarıdan para getirmektir, çünkü iç tasarrufları büyümeye yeterli değildir. O dönem umulmadık biçimde dışarıdan para gelmeye başladı, kimisi özelleştirmeden gelip TELEKOM’u, PETKİM’i, TEKEL’i aldı. Yanı sıra borsadan hisse senetleri almaya, bankaları satın almaya başladılar. Tüm bunlar sermaye girişi demek. Böyle olunca doların fiyatı düştü. Doların fiyatı düşünce o düşük kurdan borçlanmak cazip gelmeye başladı. Bütün özel firmalar borçlanmaya ve dışarıdan ucuz faizli krediler almaya başladılar, bununla ekonomi büyümeye başladı. Ekonomi büyüyünce istihdam arttı.

Ekonomik büyüme denince sanayiye dayalıymış gibi anlaşılıyor ancak bu büyüme sanayinin, tarımın, teknolojinin gelişmesiyle olan bir büyüme değil… 
Tabii, hizmet sektörü ve inşaat ağırlıklı. Zaten dövizle yapılan borçlanma, içerde döviz kazanmayan, ihracata dönük olmayan yatırımlarda kullanıldı. Bu hükümetin çok umurunda değildi. Hükümet şunun peşindeydi; “Ben böyle bir büyümeyle kitleleri büyüleyeyim!” Çünkü büyüme demek beraberinde vergi demek, vergi de harcama demek. Yani yollar yapan, sağlık harcamaları yapan hatta sosyal yardımları artıran bir iktidar. Bu da seçmen kitlesini yüzde 30’lardan 40’lara, 40’lardan neredeyse 50’lere kadar çekti. Bunu AKP’nin sihirli değneği gibi yorumladılar ama değildi. Hem geçmişten alınan miras, hem dışardan gelen olumlu rüzgardan yararlanıldı. 2012’ye böyle bir rüzgarla girildi ama 2013’te bugünleri işaret eden gelişmeler art arda yaşanmaya başlandı. ABD, “Biz artık toparlanacağız ve faizi artıracağız” dedi. Bunun üzerine tekrar yabancı sermaye yüzünü ABD’ye dönmeye başladı. Ek olarak içerde başka kırılganlıklar gelişmeye başladı. Ekonomideki birkaç mesele dışında örneğin Gezi direnişi patladı, ardından FETÖ ile çatışmalar başladı, Ortadoğu’da Suriye-Irak meselesi başladı, dolayısıyla Türkiye’nin riskleri yükselmeye başladı. O zamandan beri hem riskleri, hem sırtındaki döviz borç yükünü arttırarak 2016’ya geldi. 2016 artık bütün bu risklerin tavan yaptığı bir dönem ki biraz oyalanırken filan önce bu derecelendirme kuruluşları not düşürdüler, arkasından Amerika’da Trump’ın gelişi ve sermayenin ciddi olarak çıkmaya başlaması Türkiye’yi yeniden ciddi bir krizin eşiğine getirdi. Bunu nasıl önleyecekler, ne kadar yönetme manevra alanları var, göze alabilirler mi alamazlar mı…

Göze alınamayacak ya da alınacak hareket nedir? Erdoğan’ın karşı çıkmasına rağmen faizlerin artırılması mı?
Evet, çünkü Erdoğan’ın payandası olan sermaye gruplarının önemli bir kısmı inşaat sektöründe. Konut stokları var, konutların satılması lazım. Faizler arttırılırsa bu satışlar durur. İkincisi, ekonomi genel olarak bir durgunluğa girer. Çünkü bu faizle kimse gidip bankalardan borç para almaz, kredi kartı kullanmaz, -ki hane halkının kredi kartı borçları zaten çok fazla- bir de genel olarak halkta kaygı var zaten. Yani beyaz eşya yenilenecekse yenilemeyelim, konut almayı düşünüyorsa almayalım, bir duralım tutumu çok yaygın, bu zaten ekonomiyi durgunlaştırır, ayrıca zaten uzun zamandır yatırım yapılmıyor, dış yatırımcı da iç yatırımcı da tekin görmüyor durumu, dışarıya mal satılamıyor, ihracat ciddi ölçüde gerilemiş durumda… Yüzde 11 resmi işsizlik. Tarım dışındaki resmi işsizlik yüzde 13-14, gençler arasında yüzde 20, bunun bir de iş aramayan, umudunu yitirenlerini vs’yi dikkate alırsak, yüzde 16-17’leri buluyor. Tüm bunlar hoşnutsuzlukları arttırabilir. Yani rejim, başkanlık, referandum vs için insanları sandığa götürmeye çalışırken bir anda insanlar işsizlik daha da artarsa, gelirleri düşerse, ekonomik kaygıları artarsa, o milliyetçi propagandalar etkisizleşir. Çünkü Erdoğan’ın bir başkanlık hedefi var, bunu referandum sandığına götürmeye çalışırken, sandığa çekeceği seçmenlerin de hoşnutsuz olmaması gerekir.
Erdoğan 7 Haziran seçimlerinden bu yana, birden bire rotayı milliyetçi eksene oturtup, oradan MHP seçmenini cezbetmeye ve kendi seçmenini de konsolide etmeye çalıştı, toprak bu seçmenin ayağının altından kayarsa, geçim derdine düşerse oyun bozulacak.

Dolayısıyla Anayasa ve başkanlık planlarının hızlandırılmasının temel itkilerinden biri ekonomideki olumsuz gidişat?
Tabii. Çünkü ekonomi şöyledir, dalgalar kıyıya biraz gecikmeli gelir. Tıpkı boğazda bir şilep geçer, durur güzel güzel seyredersiniz, birkaç dakika sonra onun yarattığı dalga hop üstünüze gelir, sırılsıklam olursunuz, o seyri size zehir eder! Ekonomide de öyledir, bunun etkilerini bir iki ay sonra şiddetli biçimde görmeye başlarız. İşte o etkiler tam hissedilmeden sandığın kurulması gerek.

Nitekim, Merkez Bankası’nın faiz artırımı da doların yükselişini durduramadı…
Doların yükselişini durdurmak için sert artış gerekir ama sert artışın da başka maliyetleri vardır. Bir tık arttırmak işe yaramaz, çünkü bu arada başka şeyler de oluyor. İşte Avrupa Parlamentosu’nun müzakereleri dondurma kararı. Artı Suriye’de ciddi bir sıcak çatışma yaşanmaya başlandı. Yani riskler artıyor. Bu ne kadar telafi eder onu yaşayarak göreceğiz. Ama bunu göze alamayacak, o nedenle başkanlık oylamasını hızlandıracaklar. Halkı hoşnutsuzluklar artmadan sandık başına çekip oldu bittiğiyle bu işi halletmeye çalışacaklar. Ama başkanlığın da çok ciddi maliyetleri var, Türkiye bu başkanlık sistemiyle bu dünya ekonomisi içinde fazla yaşayamaz.

ŞANGAY’A GİRME TAMAMEN TRÜBÜNLERE OYNAMAK

AB’ye karşı Şangay’a girme tartışması yine gündemde. Tartışmanın buharı tüterken, Türkiye’ye Şanghay Enerji Kulübünün 2017 dönem başkanlığı verildi, üstelik daha üye bile değilken. Bu hamleyle kim mesaj vermiş oluyor? Türkiye mi, yoksa Türkiye üzerinden Şangay Bloku mu?
Şangay meselesi bence ciddiye alınacak bir şey değil. Bu bir Saray hamlesi. İçi boş. Şangay, Batı bloku karşısında AB gibi bir kutup olamadı. Olamadığı gibi Türkiye’nin manevra alanı yok, ayrıca Şangay’ın da Türkiye’ye “gel bize katıl” gibi bir çabası yok. Çünkü orada ete kemiğe bürünmüş bir yapılanma yok. Bu tamamen içeriye dönük bir hamle. Ya da gayet çocukça bir tür maskaralık, batıya bir tür blöf yapma, “bak koparız” filan… Nereye kopuyorsun? AB, Türkiye’nin toplam ihracatının yüzde 48,5’ini oluşturuyor. Yani sattığımız ürünlerin yarısı AB’ye gidiyor. Paramızı oradan kazanıyoruz. Şangay Beşlisi ihracatımızın içerisinde sadece yüzde 3’lük bir paya sahip. Koptuğun anda hangi üretim düzenini sürdürebilirsin? 1950’lerden bu yana Türkiye, sanayileşmesini ekonomik yapılanmasını batıya ve AB’ye yönelik oluşturdu. Kullandığı hammadeler, teknolojiler, dış borçlanmalar, ithalat bunun üzerine kurulmuş vaziyette. Bunu yapabilmek için göreli bir bağımsızlığının olması lazım, Dediğim gibi bir doğal kaynağın vs. olur da.. Türkiye’nin doğal kaynak olarak elindeki en büyük kozu İstanbul. İstanbul’u delik deşik ederek, işte rantından faydalanarak ayakta durmaya çalışıyor bu iktidar. Kanal kazmalar, ormanlarını yok etmeler vs onun da sonuna gelindi.

Ama bir süredir iktidar çevrelerinde yönü Avrasya’ya dönmek çare olarak sunuluyor biliyorsunuz…
Bunu niye yapıyorlar, şuna inandırmak için; “Başkanlık batıdan tepki görür ama öbür taraftan başkanlık gibi güçlü bir otoriteyle beraber işte enerji devi Rusya ve sanayi devi Çin’le beraber batıya kafa tutarız!” Bunun Aydınlık gibi destekçileri de var, ama boş, bomboş! Hiçbir entelektüel tartışmanın zerresini bile kaldırmayacak kadar boş. Ekonomiyi ne yapacak o zaman? Rusya ve Çin’le acayip bir dış ticaret açığına sahip. Çünkü Rusya’dan enerji alıyor ama bir şey satamıyor, Çin’den her şeyi alıyor bir şey satamıyor ama AB’ye ihracatının yüzde 50’sini yapıyor. Diyelim bir konsept olarak başkanlık sistemini ve Avrasya’yı tercih ettiniz, başkanlığı kurtardınız, peki bu 80 milyonun ekonomisini hangi sistemle, nasıl entegre edeceksiniz? Olacak iş değil! Tartışılması bile fuzuli bir mesele.

AB, TÜRKİYE İLE İPLERİ KOPARMAK İSTEMİYOR

Avrupa Parlamentosu’nun müzakereleri dondurma kararına, Erdoğan’ın tonu sert yanıtları devam ediyor. AB ile ilişkilerin kopması mümkün mü?
Bence AB, Türkiye ile ipleri koparmayı istemiyor. Parlamentoda alınan kararın tek tek ülkeler tarafından onaylanması gerekiyor. Ona girmek istemiyorlar ama bu karar çok kilit olan sermayenin bakışıdır. AB’nin bunun için kalkıp da Gümrük Birliği’ni feshetmesi, ticareti askıya almasına gerek kalmıyor. Bu yeterli. Ayrıca ilişkileri bu ölçüde koparmak istemiyor, çünkü AB’nin de kendine göre menfaatleri var tabii Türkiye ile ilgili.

ALTINI DA DOLARLA ALMAK ZORUNDASIN

Erdoğan, doların yükselişine çare olarak İslam ülkelerine seslenerek ‘Gelin altına dönelim, en adil enstüramınımız altın, buradan yürüyelim’ dedi. Karşılığı var mı?
Altını da dolarla almak zorundasın. Doları nereden bulacaksın? Bu sıkışmışlık halinde özellikle iç kamuoyunu oyalamak, rahatlatmak için aklına gelen şeyi söylüyor. Yani AB’den basınç gelince Şangay diyor, 24 saat geçmeden bu kez NATO’ya diyor ki biz terörün önünde setiz, bizi güçlendirin. Ama sen Şangay diyordun, ne oldu NATO? Dolayısıyla her gün kamuoyunu oyalayacak, aklınca teskin edecek, çelişkili, birbiriyle tutarlı olmayan şeyler söylüyor. Bunların hepsi sıkışmışlığın ortaya çıkardığı hırçınlık.

ABDULLAH GÜL, AKP SERMAYESİNİN HİSLERİNE TERCÜMAN OLDU

Ekonomik göstergeler sarsılırken sermayenin, özellikle de AKP sermayesinin sesini neden duymuyoruz?
Onların hadlerine değil bir tepki göstermeleri. Çünkü Erdoğan’ın sayesinde büyüdüler. Ateş biraz daha kavurmaya başladığında sesleri çıkmaya başlar ama şu an Erdoğan’ın hoşuna gitmeyecek tek bir kelime ağızlarından çıkmaz.

Buna karşılık epeydir sessizliğini koruyan TÜSİAD’dan ses çıkmaya başladı. TÜSİAD’ın ‘Gidişattan fazlasıyla endişe duyuyoruz’ açıklaması, Trump’ın iktidara gelmesinden alınan cesarete de bağlanıyor. Ne dersiniz?
Evet, Trump’tan bir cesaret bulduklarını zannediyorum ama aynı zamanda canları yanmaya başladı. Müzik çalarken çok güzel dans ediyorlardı. OHAL’den, OHAL’in getirdiği baskı ikliminden de -grev yasaklarından, ücret baskılanmalarına- yararlandılar. Testilerini doldurdular ama şimdi başlarına gelecekler kapıya dayanınca seslerini çıkarmaya başladılar. Bir de şunu görüyorlar; Türkiye kapitalizmi 700-800 milyar dolarlık bir ekonomi haline gelmiş, yabancı parayla da olsa bu dünyadaki hiyerarşide belli bir yere oturmuş, bunu dünyayla çatışarak devam ettiremez. Özellikle de dünyaya hükmeden Batının politik değerleriyle uyum içinde götürmek zorundasın. Onlarla çatışarak, onların istemediği şeyleri yapmaya kalkarak, hatta kendinden menkul bir bölgesel güç havalarına girerek bunu yapamazsın. Yaparsan öğütürler adamı. TÜSİAD bunu görüyor. Aslında bu AKP içinde de görülüyor. Abdullah Gül geçenlerde TÜSİAD’da çıkıp konuştu, “AB ile çatışmak bizim hayrımıza değil, çünkü o sayede büyüdük” dedi.

Dolayısıyla Gül, esas olarak AKP sermayesinin hissiyatını dillendirdi…
Evet, AKP içindeki kesimlerin hislerine tercüman oldu. Tayyip Erdoğan’ın şerrinden korkarak ağzını açmayanlar bu sayede hislerine tercüme buluyor. Kriz üstlerine doğru ciddi bir yangın olarak geliyor, o noktaya gelindiğinde bence çatırdamaya başlar.

DÜNYANIN YENİ BAŞTAN BÜYÜME VE İSTİKRAR BULMA BELİRTİLERİ HENÜZ YOK

Dünyada neoliberal sistemin tıkanmaya başladığı, yerini kapitalist-korumacı yeni bir söyleme bırakacağı analizlerine siz nasıl yaklaşıyorsunuz? Trump’ın seçilmesi, sağ, milliyetçi eğilimlerin dünyanın başka yerlerinde de yükselmeye başlaması, durgunluk tespitleri yapılan dünya ekonomi cephesine nasıl yansıyacak?
Trump her politikacı gibi radikal söylemlerle geldi. Amerikalı beyaz işçi sınıfına dokunan ırkçı ya da ABD’nin kendi iç pazarını yeniden canlandırması gibi içe dönme söylemleri… Ama bunlar söylem. Amerika’nın ve dünyanın realitesi artık 1930’ların realitesi değil. Köprülerin altında o kadar sular akmış, sermaye o kadar uluslararasılaşmış ki, hiçbir sermaye kendi kabuğuna çekilmez bu saatten sonra. Ama her sermayeyi -ki 2008-2009’da da oldu- kendi devletini, kendi şirketlerini koruma konusunda zorlar. Amerika’nın yapacağı şey de o. Trump, özellikle ABD orjinli çok uluslu şirketlerle çatışarak yol alamaz ama en azından şunu deneyecek; içerde alt yapı yatırımlarına ağırlık verecek, bütçe açığını göze alarak ekonomiye bir canlılık katmaya çalışacak, onla beraber sermaye ihtiyacı olacak. Bunun henüz çalışıp çalışmayacağını, dünya ekonomisini durgunluktan çıkarıp çıkarmayacağını bilmiyoruz. Bu bir deneme. Küresel kriz bütün kitlelere işsizlik, yoksullaşma getirdi, o kitlelerin bir kısmı sağa meylederek bunu yanıtladılar, birçok ülkede sağ partiler kazanmaya başladı, ama işte Yunanistan’da başka türlü oldu, İspanya’da, İtalya’da başka olacaktır. Hala çalkantı halinde, tam bir düzen kurulmuş değil.
Böylesi olağanüstü büyük krizler için tabi ki -geçmiş iki deneyimden de bildiğimiz gibi- savaş bir düzeltici unsurdur. Ama artık dünyanın bunu göze alabilmesi de kolay değil, daha lokal, daha başka tür çatışmalar gündeme geliyor. Belirsizlik devam edecek. Dünyanın yeni baştan uzun süreli bir yeniden büyüme ve istikrar bulma imkanının henüz belirtileri yok. Arayışlar var ama belirtiler yok.

Türkiye’ye yansımaları ne olacak peki?
Türkiye gibi ülkelere bunun getireceği faturalar var. ABD gemisini yeniden yüzdürmeye çalışırken, belirttiğim gibi bunu Türkiye gibi ülkelere geçici gitmiş sermayeyi çekerek yapacak. Dolayısıyla Türkiye’den tutun Brezilya’sından Güney Afrika’sına sermayenin kaçışı bu ülkelerde ciddi bir inişi beraberinde getirecek. Buna uyum sağlayabilen biraz gemisini doğrultabilir, sağlayamayan çöker. Uyum sağlamada da sadece ekonomik faktörler değil, politik faktörler, jeopolitik faktörler ve bunları yönetebilme becerisi önemli. Türkiye bu riskleri azaltırsa giden sermayenin bir kısmı geri gelebilir. Ama bu da bu kurulu düzen içinde bütün bu antidemokratik icraattan vazgeçmesini, Kürt meselesini barışçıl bir düzleme çekmesini, çoğulculuğu kabullenmesini, parlamenter rejimin iyi kötü işlemesini sağlaması, Ortadoğu’da ateşi büyüten adımlardan vazgeçmesini, yasama, yürütme yargı arasındaki güç dengelerine riayet etmesini, dolayısıyla başkanlık saçmalığından vazgeçmesini filan gerektiriyor. Bunu yaparsa bu zarar daha az hasarla atlatılır. Ama tersi olursa bundan bütün toplum çok ciddi bir şekilde zarar görür. Ekonomik olarak göreceği zararın dışında, politik hürriyetler açısından da ciddi zarar görür ve ciddi bir iç çatışma ihtimali daha da yükselir.

AKP yönetimi, saydığınız başlıklardan geri adım atacağa benzemiyor. İç çatışma ihtimalini büyütme pahasına riskleri arttırmaya neden devam ediyor?
Çünkü bagajlarında çok ciddi suç dosyaları var. Başka türlü oynamaları mümkün değil. Yüce Divan korkusu var ve bundan yırtmanın tek yolu olarak başkanlığı ele geçirme ve geriye sünger çekme derdindeler. Bunu sürdürmeye mecburlar. Bu yüzden sadece kendisini değil, bütün toplumu uçuruma çekiyor.

Bunu onaylamayan, itiraz eden, endişesi, kaygısı artan büyük bir kesim var, uçurumdan düşmek istemiyor. Ne yapmalı?
Uçurumdan aşağıya düşmek istemeyenler bu katara binmeyecekler. Son anda el frenini çekmeyi başaracaklar. Okkanın altında sadece alt sınıflar değil, sermaye sınıfının farklı kesimleri de okkanın altında. Sonuna kadar dünyadaki demokratik kurum, kuruluş ne varsa onlarla da dayanışarak, içerde de elde ne imkan varsa bütün bunlarla sonuna kadar direnilmesi gerekiyor.

TÜRKİYE TSK’YA SALDIRIYI SİNEYE ÇEKMEK ZORUNDA

Suriye’nin El Bâb bölgesinde, TSK’nın hedef alındığı ve üç askerin hayatını kaybettiği saldırı sonrası senaryolar muhtelif. Sizce bu saldırı Suriye’de savaşa girme olasılığını güçlendirdi mi?
Türkiye’nin Suriye’deki duruşu başından beri aleyhine. Büyük aktörler ABD’sinden Rusya’ya kadar Türkiye’den ayrı bir yerde duruyorlar. Bölgedeki Kürt unsurlar, hem Şii eksen diye tabir edilen İran, Irak ve Suriye rejimi, büyük aktörlerle yan yana dururken Türkiye çatışır durumda. Türkiye neye güvenerek çatışmaya girecek? NATO’ya mı, Suriye diyecek ki ben hala devletim, senin burada ne işin var? Kimseye bir şey anlatamaz. Suriye ordusuna müdahale Rusya’dan da tepki görecektir. Dolayısıyla Türkiye bunu sineye çekmek zorunda kalacak. Türkiye sıcak bir savaşa girerse baştan kaybeder. Çünkü ABD’nin de Rusya’nın da Erdoğan’la ilgili hiç iyi şeyler düşünmediğini biliyoruz. Erdoğan ve partisi Trump’la ilişkiler konusunda tersi bir algı yaratmaya çalışıyor ama hiç ilgisi yok. Erdoğan’ın elindeki tek kozu seçmen. Bu kadar bir seçmen kitlesini arkasına almış görünmesi dünyanın elini ayağını bağlıyor. Bunu korumaya, bu canlı kalkanla yaşamaya çalışıyor.

Genel kategorisine gönderildi | “Başkanlık hızlandırıldı, çünkü geçim derdi oyunu bozabilir” (Evrensel,28 Kasım,2016) için yorumlar kapalı

TÜSİAD’tan muhalefet cesareti (Al-Monitor, Kasım 24, 2016)

ÖZET: 

Türkiye ekonomisine, hatta siyasetine uzun yıllar yön veren ancak AKP devrinde sesi kısılan TÜSİAD, TL’de hızlı değer kaybına neden olan risk artışını ve yatırımdan caydıran ortamı eleştirerek “Türkiye yol ayrımında. Ya kaos, ya hukuk” uyarısında bulundu.

AUTHOR Mustafa Sonmez 

Türkiye ekonomisi, ABD’deki seçim sonuçlarından ve FED’in aralık ayında faiz artırma ihtimalinin artmasından etkilenerek önemli bir türbülansa girdi. En önemli gösterge ise TL’nin dolar karşısında hızlı değer erozyonu.

Türk Lirası’nın dolar karşısındaki değer kaybı, diğer yükselen ülkelerin yerel paralarının kayıplarının çok ötesine geçmiş ve sürekli erozyon halinde. Son bir ayda dolara karşı en hızlı değer kaybını yaşayan para birimleri Meksika Pezosu ile Türk Lirası. Yükselen ülkelerin en risklisi Brezilya’nın para birimi Real, TL’den sonra en çok değer kaybeden yerel para oldu. Riskte Türkiye ile yarışan Güney Afrika Randı ile öteki kırılgan ülke paralarından Rus Rublesi ve Endonezya Rupiahı da değer kaybetmekle birlikte kayıpları TL kadar olmadı.

Türkiye’de dolardaki yüksek artış, en çok borçlu özel firmaları ilgilendiriyor ve yaratacağı büyük tahribattan endişe ediliyor. Merkez Bankası, banka dışı özel firmaların döviz varlıkları ile döviz yükümlülüklerini yakından izliyor ve döviz açıklarını her ay yayımlıyor. Örneğin, 2016 ağustos ayı verisine göre, özel firmaların döviz yükümlülükleri 311 milyar doları bulurken, döviz varlıkları, yani dışarıdaki mevduatları, yatırımları, alacakları 100 milyar dolar dolayında. Bu, net olarak 211 milyar dolarlık bir döviz borcu demek.

Kredi derecelendirme kuruluşlarının Türkiye’nin notunu “çöp” seviyesine indirmelerinden önce 1 doların fiyatı 2.96 TL iken, geçen bir buçuk ayda, özellikle de ABD seçimlerinin ardından hızla yükseldi ve 3.40 TL’yi gördü. Bu durumda, dönemin başında 211 milyar dolarlık net döviz borcunun karşılığı 622 milyar TL iken, doların 3,40 TL’yi görmesi ile borcun TL karşılığı 717 milyar TL’ye ulaştı. Bu, 95 milyar TL’lik bir kur zararı anlamına geliyor. Dolar cinsinden ifade edildiğinde borçlu şirketlere bir buçuk ayda çıkan, neredeyse 25 milyar dolarlık bir fatura. Türkiye’nin en büyük sanayi kuruluşu Koç Grubu’na ait Tüpraş Rafinerisi’nin piyasa değerinin 5 milyar dolar olduğu anımsandığında, sadece net döviz açığı üstünden uğranılan zararın beş Tüpraş varlığı olduğu sonucuna varılabilir ve hasarın anlamı daha iyi anlaşılabilir.

Ekonomik türbülans bitmiş değil ve Türkiye’nin risk primi sürekli yükseliyor. Örneğin, geçen hafta biterken yükselen ülkeler içinde en riskli Brezilya’nın CDS primi 310’a çıkmışken Türkiye’ninki 296’yı görmüştü ve ikinci sıradaydı. Oysa, ABD seçimleri öncesi bu prim 250’lerdeydi.

Peki bütün bu olan bitenleri AKP hükümeti nasıl karşılıyor? Söz birliği edilmişçesine konulan teşhis şu: Dünyada ABD seçimi sonrası tüm yükselen ülkelerden sermaye çıkıyor ve yerel paralar değer kaybediyor; Türkiye’ye özgü değil bu durum. Ancak, cevabı verilmeyen soru şu: Tüm yükselenlerin etkilendiği doğru da neden Türk Lirası daha çok değer kaybediyor? Türkiye için daha endişe verici bir durum mu söz konusu?

Türkiye ekonomisindeki kırılganlıkla yüzleşmeye yatkın olmayan iktidar, üçüncü çeyrekteki gerilemeyi istisnai görürken ekonominin toparlanacağını, yatırımların artacağını, cari açığın büyümeyeceğini iddia ediyor. Ama dış kaynağa bu ölçüde bağımlılık söz konusu iken ve dış kaynak çıkma eğilimindeyken bunlar nasıl gerçekleşecek? Hele ki sermayeyi daha çok ürkütecek AB ile ilişkileri koparmak, Şanghay Beşlisi’ne katılmak gibi serüvenci söylemler ulu orta ifade edilirken…

Tüm bunlara iş dünyası örgütleri nasıl tepki veriyorlar? 1970’lerden AKP’nin iktidar olduğu 2002’ye kadar Türkiye’de ekonominin rotasını belirleyen ana baskı gücü, kısa adı TÜSİAD olan Türk Sanayicileri ve İşadamları Derneği idi. Koç, Sabancı, Eczacıbaşı, Borusan, Anadolu Endüstri, Akkök, Tekfen, Boyner gibi holdingler, Türkiye ekonomisinde katma değerin yüzde 50’sini, dış ticaretin yüzde 80’ini kontrol eden gruplar olarak TÜSİAD’da örgütlüler ve gelişmelere karşı son derece hassaslar.

Büyük patronlar kulübü, öteden beri ihtiyaçlarına göre merkez sağı da merkez solu da destekler, özellikle örgütün önemli bileşenlerinden Doğan Grubu’nun medya gücü, bu yönde kamuoyu oluştururdu. TÜSİAD, küreselleşmenin, dünya ekonomisi ile bütünleşmenin öncülüğünü yaparken, Avrupa Birliği’ne tam üyeliğin Türkiye’nin çıpası olduğunu da savunageldi.

Peki radikal İslam konusunda tutumu neydi TÜSİAD’ın? AKP’nin öncülü, Necmettin Erbakan’ın lideri olduğu siyasi İslam partilerine hep mesafeli duran TÜSİAD, Erbakan’dan ayrılan Erdoğan ile Gül’ün inşa ettikleri AKP’yi de kurulurken ihtiyatlı karşıladı, ama 2002 seçimlerine giderken 2001 krizinin öğüttüğü merkez sağ ve kısmen merkez soldan bir alternatif yaratamadı. AKP 2001 krizinin mağduru kızgın kitlelerin oylarını da alarak tek başına iktidara gelince ona mahkûm kaldılar.

Kuruluş yıllarında hem IMF hem AB ile iyi ilişkiler içinde olan, 2001 krizi sonrası IMF eliyle onarılan ekonomiyi IMF’yi bile şaşırtacak kadar neo-liberal prensipler ile yöneten, özelleştirmeleri son hız uygulayan AKP’ye, hem iç hem dış rüzgarlar büyük destek verdi. Bu rüzgarlarla ekonomide yıllık yüzde 7 büyüme performansı tutturulunca TÜSİAD’ın AKP’ye bakışı da yumuşadı. Her ne kadar AKP kendi burjuvazisini yaratmak üzere Erbakan döneminde kurulan Müstakil (bunu Müslüman diye okuyanlar baskındır) İşadamları Derneği MÜSİAD’ı kayırsa ve TÜSİAD sermayesine karşı yeni organik sermayedarlarını yaratsa da TÜSİAD ülkedeki sol liberaller hatta bir kısım Kürt siyaseti mensupları gibi AKP’yi “muhafazakar, reformcu iktidar” görmeye meyletti.

Erdoğan TÜSİAD’ın AKP’ye, özellikle de 2011 sonrası belirginlik kazanan otoriterleşmeye, dönük eleştirilerini ise sert çıkışlarla bastırdı. Medyadaki eleştiriler Doğan Grubu’na uygulanan vergi cezaları ile sindirildi. AKP, yargı ve yasama güçlerini de iyice kontrol altına aldıkça TÜSİAD’ın sesi kısılıyor, iş dünyası vergi sopası ya da başka ekonomik yaptırımlarla tehdit ediliyordu. TÜSİAD arada bir sesini yükseltmek istedikçe yeni tehditlerle, mesela 1997’deki 28 Şubat darbesinin ortağı olmakla suçlanıyordu.

Peki 2016’nın sert sonbahar şartlarında TÜSİAD ne yapacaktı? Rejimin başkanlık sevdasıyla artan risklere, ekonomideki kötü gidişattan kendi payına düşene ne karşılık verecekti? TÜSİAD’ın, bilhassa da ABD’deki seçimle iş dünyasının sızlanmalarına daha duyarlı olduğu söylenen Trump sonrası, rejime karşı eleştiriler yöneltmesi, hukuka daveti söz konusu olacak mıydı? Bu, geçtiğimiz hafta yaşandı. TÜSİAD, eski Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün özellikle AB ile ilgili kaygılarını dile getirdiği toplantıda önemli bir çıkış yaptı. “Türkiye yol ayrımında. Ya kaos ya hukuk” gibi çok vurucu bir ifade kullandı. İzleyen gün, TÜSİAD Başkanı bir başka toplantıda, “Endişeliyiz” deyince Hükümet adına ekonomiden sorumlu Mehmet Şimşek’ten örtülü bir ikaz aldı: “Panik yaratmayın”

Öyle görünüyor ki Trump ile birlikte Orta Doğu’da ve Türkiye’de dengeler yeniden şekillenecek. İşadamları örgütü TÜSİAD, işadamı Trump’tan cesaret bulup endişelerini daha yüksek sesle anlatacak gibi.

http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/11/turkey-top-business-group-warns-government.html

 

 

Genel kategorisine gönderildi | TÜSİAD’tan muhalefet cesareti (Al-Monitor, Kasım 24, 2016) için yorumlar kapalı

Turkey’s ‘big bosses’ gather courage to speak out on economy(Al-Monitor, November 24,2016)

SUMMARY: Turkey’s most powerful business group, TUSIAD, long silenced by the government, seems to be regaining its voice as the country’s economic downturn worsens.

AUTHOR Mustafa Sonmez  

The Turkish economy has entered serious turbulence, stoked by the outcome of the US presidential elections and the prospect of a rate hike by the US Federal Reserve in December. In the most glaring manifestation of the upheaval, the Turkish lira has nosedived against the dollar.

The depreciation of the Turkish lira has outstripped the slump in the currencies of other emerging economies and remains far from being contained. Over the past month, the Mexican peso and the Turkish lira have suffered the worst free falls against the greenback. In Brazil, rated the riskiest emerging economy, the real has been the biggest loser, after the Turkish lira. The currency of South Africa, a country neck and neck with Turkey in terms of risk, and the currencies of other fragile economies, including Russia and Indonesia, have also lost value, but not as much as the Turkish lira.

In Turkey, indebted private companies face the greatest risk from the appreciated dollar, which threatens devastating blows. The Turkish central bank closely monitors the dollar assets and liabilities of non-financial companies and issues monthly reports on their deficits. According to August data, the foreign exchange liabilities of those companies totaled $311 billion, while their foreign exchange assets, for example, deposits, investments and dues abroad, were worth about $100 billion. In other words, Turkish private companies had a net foreign exchange debt of $211 billion.

Before Turkey’s credit rating was cut to “junk,” the dollar traded at 2.96 Turkish liras. In the past month and a half, and especially after the US presidential elections, it has risen fast, climbing to 3.4 Turkish liras. Accordingly, the $211 billion net debt of private companies, which equaled 622 billion Turkish liras, now stands at 717 billion Turkish liras. This means these companies have incurred losses of 95 billion Turkish liras, or $25 billion, merely through an exchange rate difference. To better illustrate the magnitude of the damage, one should recall that the market value of Turkey’s largest industrial enterprise, the TUPRAS oil refinery, owned by the Koc business empire, is $5 billion, meaning that the said losses amount to five TUPRASes.

The turbulence, however, is not over, and Turkey’s risk premium continues to increase. At the end of the third week in November, Turkey’s credit default swaps premium had reached 296, up from about 250 before the US elections, trailing second, behind Brazil, whose premium stood at 310.

How is Turkey’s ruling Justice and Development Party (AKP) reacting to this alarming trend? Government officials have adopted one assertion as a refrain: The trend is not peculiar to Turkey. All emerging economies have suffered capital flight after the US elections and have seen their currencies weaken. That’s true, but one question remains unanswered: Why has the Turkish lira lost more value than the others? Is this a sign of more alarming prospects for Turkey?

The government has been reluctant to acknowledge the economy’s fragility, dismissing the downturn in the third quarter as an exception and arguing that the economy will pick up, investments will increase, and the current account deficit will not worsen. Given Turkey’s heavy dependence on foreign capital, how this is going to happen as foreign capital flees remains a mystery, even more so give how Ankara’s adventurist rhetoric about severing ties with the European Union (EU) and joining the Shanghai Cooperation Organization spreads uncertainty.

What about the Turkish business community? How is it responding to the risks and the government’s attitude?

From the 1970s until the AKP came to power in 2002, the Turkish Industry and Business Association (TUSIAD) was the main pressure group steering the course of the economy. Such business giants as Koc, Sabanci, Eczacibasi, Borusan, Anadolu Endustri, Akkok, Tekfen and Boyner — which controlled 50% of added value in the Turkish economy and 80% of foreign trade — are all in TUSIAD and are extremely sensitive to developments affecting the economy.

Over the decades, the big bosses club backed both the political center-right and the center-left, depending on its interests, and drew on the media might of the Dogan Group, a prominent member of the club, to shape public opinion accordingly. Pioneering globalization and international economic integration, TUSIAD backed Turkey’s bid to join the EU, seeing it as a peg to keep the country on course.

In regard to political Islam — represented by parties led by President Recep Tayyip Erdogan’s mentor, the late Necmettin Erbakan — TUSIAD always maintained a reserved attitude. When Erdogan and Abdullah Gul deserted Erbakan to create the AKP, TUSIAD remained wary, but there was no alternative in the runup to the 2002 elections, as a severe economic crisis the year before had crushed the center-right and the center-left in part. It, therefore, had to acquiesce to the AKP after the party came to power alone, having generated support among angry masses hit by the crisis.

In its early years, the AKP maintained good relations with both the EU and the International Monetary Fund (IMF). It pursued aggressive privatization and stuck to neoliberal norms in managing the IMF-backed recovering economy, so much so that even the IMF was surprised. Helped by tailwinds at home and abroad, the government boosted economic growth to 7% per year, and as a result, TUSIAD’s stance toward the AKP softened. Keen to create its own bourgeois, the AKP favored the Islamic-leaning Independent Businessmen Association and pitted its own capitalists against TUSIAD, but TUSIAD was still inclined to see the party as “conservative reformists,” like much of Turkey’s liberal left and even some members of the Kurdish political movement did.

When the AKP turned toward authoritarian policies, especially after 2011, TUSIAD’s criticism was dismissed and suppressed by the tough-talking Erdogan, who felt much more empowered by that time. Meanwhile, critics in the media were intimidated by giant tax penalties against the Dogan Group. The more the AKP tightened control over the judiciary and the legislature, the more TUSIAD’s voice weakened, as the business community grew apprehensive about economic sanctions, including the tax cudgel. On the rare occasions that TUSIAD spoke up, it faced new intimidations, such as in September 2014, when Erdogan accused the group of having colluded with the military when it forced Erbakan, Turkey’s first Islamist prime minister, to resign in 1997.

What is TUSIAD supposed to do now that the risks to the Turkish economy are on the rise, fueled in part by Erdogan’s drive to install a presidential regime? A major new element in the picture is the US presidential election victory of Donald Trump, who many believe will be more responsive to the grumblings of the business world. Indeed, TUSIAD last week was back in the headlines, criticizing the government and issuing a poignant appeal for a return to the rule of law.

Speaking at a Nov. 16 gathering in Istanbul, Gul, the former president who once was Erdogan’s right-hand man, warned against parting ways with the EU and its democratic standards. TUSIAD’s deputy chairman, Sedat Sukru Unluturk, stressed that Turkey was at a critical juncture. “What will be the new normal for Turkey — conflict and chaos or the rule of law and democratic values?” he asked. The following day, TUSIAD Chairwoman Cansen Basaran Symes said the business community was “extremely worried” about the economic downturn. Deputy Prime Minister Mehmet Simsek, who is in charge of the economy, responded with a veiled warning, urging the business community to stop “pumping pessimism.”

It appears likely that Trump’s presidency will alter balances in the Middle East and Turkey. TUSIAD seems poised to muster courage from having a fellow businessperson in the White House to raise its voice to Ankara.

 

Araştırma - Haber, English kategorisine gönderildi | Turkey’s ‘big bosses’ gather courage to speak out on economy(Al-Monitor, November 24,2016) için yorumlar kapalı

Türkiye ekonomisinde sert sonbahar (Al-Monitor 18 Kasım 2016)

Özet
Öncü göstergeler, Türkiye ekonomisinin üçüncü çeyrekte küçüldüğüne ilişkin güçlü belirtiler veriyor. Bu, 2009 krizinden bu yana ilk kez oluyor ve arkası gelecek gibi. Küçülme ile işsizliğin artmasının ve gelirlerin azalmasının siyasi sonuçlarının ne olacağı da merak konusu.
Author

Yılın sonuna doğru, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), üçüncü çeyrek büyümesini açıkladığında, ortaya çıkan verinin, 27 mevsim ya da çeyrektir en düşük büyüme oranı olduğu görülecek. Buna ilişkin belirtiler iyice ortaya çıktı. IMF bile son raporunda Türkiye’nin 2016 büyüme hızının yüzde 3’ün altına ineceğini açıkladı. Bu tahminin daha da aşağıya doğru revize edileceği söylenebilir.

2016’nın temmuz-eylül dönemini kapsayan üçüncü çeyrekte büyüme değil tersine, yüzde 0.5’e yakın bir küçülme ya da negatif büyüme gerçekleştiği büyük bir ihtimal. Bu, 2009 ortasından bu yana ya da 27 çeyrektir ilk defa yaşandı. Ayrıca, devamında düşük temponun süreceğine ilişkin de birçok ön göstergeden söz edilebilir. “Bahardan sonbahara” bir geçiş olduğu ve bu güz mevsiminin ne kadar süreceği, bir kışa (krize) evrilip evrilmeyeceği ise bilinmiyor.

AKP rejiminin 14 yıllık serüveninde ekonomik büyüme ile artan seçmen desteğinin önemi biliniyor. AKP’nin yükselişi, yıllık büyümenin yüzde 7’yi bulmasına denk geldi. 2008-2009 küresel krizindeki tökezlemeyi aşmayı bilen yönetim, 2010-2011 yıllarında ise yıllık yüzde 9 büyüme ile iktidarını taçlandırdı. 2012 sonrasında ise düşük büyüme patikasında yol alınıyor. 2012-2015 büyüme ortalaması yüzde 3. Elbette beklentilerin altında. 2016 için revize hedef olan yüzde 3.2 büyüme bile gerçekleşmeyecek ve yüzde 2.5 dolayında bir büyümeye rıza gösterilecek. 2017’nin hedefi yüzde 4.4 gibi iddialı bir hedef ama ne yaşanacağı büyük bir soru işareti.

Geçtiğimiz günlerde açıklanan sanayi üretimi, sanayi cirosu ve perakende satışlar, üçüncü çeyrekte büyüme değil, küçülme yaşandığına ilişkin güçlü belirtiler verdiler. Yine geçen hafta açıklanan cari açık verileri, bu kronik sorunda yeni bir tırmanışın başladığını, bunun da gelecek büyümesini olumsuz etkileyeceğinin sinyalini verdi.

15 Temmuz darbe girişimini ve onun yarattığı sarsıntıyı da kapsayan temmuz-eylül dönemi, yani 3. çeyrekte sanayi üretimi (mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış olarak) 2015’in 3. çeyreğine göre yüzde 2.7 azaldı. Özellikle beyaz eşya, otomotiv, ev elektroniği, mobilya gibi malları içeren dayanıklı tüketim malları üretiminde iniş, daha hızlı oldu ve üretim yüzde 3’e yakın geriledi. Sanayinin performansının, ticaret-hizmetler sektörünün performansının belirleyicisi olduğu anımsandığında, bu sonucun negatif büyümede ya da 3. çeyrek küçülmesinde en önemli ön gösterge olduğu söylenebilir.

Ekonominin küçülme dönemine girdiğine ilişkin tüketim ayağında da veriler açıklandı. Sanayi cirosu eylül ayında geçen yılın eylülüne göre yüzde 2.4 azaldı. Satışlar temmuzda yüzde 7.5 oranında gerilemiş, ağustosta toparlanmış ama eylülde yine düşmüş görünüyor. Özellikle dayanıklı tüketim mallarının satışlarında sert bir düşüş var.

Tüm AVM’leri ve belli büyüklüklerdeki ticari işletmeleri kapsayan perakende satış hacmi de yılın üçüncü çeyreğinde satışların çok azaldığını, birçok alt dalda ise geçen yıla göre gerilediğini ortaya koyuyor. Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış sabit fiyatlarla perakende satış hacmi, 2016 üçüncü çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 1.7 geriledi.

Büyüme yelkenine iç tüketim yönünden rüzgâr zayıfladığı gibi, yatırımlar tarafından da esinti yok. Son yıllarda sert biçimde gerileyen yatırımların 2016’nın ilk üç çeyreğinde de olumlu gelişmediği gözleniyor. Eylül ayı itibarıyla ara malları sanayinde üretimin yıllık artışı yüzde 0.6’da kalırken sermaye malları üretiminde yüzde 2.3 düşüş gözlendi. Yine yılın ilk dokuz ayında ara malı ithalatı 80 milyar dolar dolayında kalarak 2015’in aynı döneminden fark göstermedi. Sermaye malı ithalatı da yerinde saydı. Bu göstergeler, yatırım ayağında hareket olmadığının belirtileri. Hem yerli hem yabancı aktörler Türkiye’nin ekonomik kırılganlıklarının yanı sıra politik ve jeopolitik risklerin sürekli artığını görerek yatırımdan henüz uzak duruyorlar.

Büyüme yelkenine dış talepten de rüzgâr esmiyor. 2016’nın ilk dokuz ayında ihracat yüzde 3’e yakın azalırken ithalat da yüzde 6.5 geriledi. Bu 9 ayda dış ticaret açığı 42 milyar dolar olarak gerçekleşti ve 2015’in aynı döneminden yüzde 15 daha az açık verildi. Bu azalmada enerji ve emtiada dünya fiyatlarının düşük seyri etkili oldu. Eylül sonu itibarıyla dış ticaret açığı ile birlikte üçte bir oranında azalan turizm gelirleriyle, Türkiye’nin cari açığı yeniden artmaya başladı. On iki aylık cari açık 32.4 milyar doları buldu.

Türkiye ekonomisinin büyümesi ile dış ticaret arasındaki ilişkinin daha çok zayıfladığı ve dış talebin büyümeye katkı yapmadığı görülüyor. Bu durumun değiştirilmesi yönünde etkili bir iktisadi politika güdülmediği gibi, özellikle dış politikadaki sağlıksız rota Türkiye’ye önemli pazar kayıpları biçiminde faturalar çıkarıyor.

Türkiye’nin toplam ihracatı içinde AB’nin payı yüzde 48.5 ile yerinde sayıyor. Anti-demokratik uygulamalar nedeniyle AB ile artan siyasi gerilimin dış ticarete olumsuz etkileri olabilir. Orta Doğu’da ise pazar kaybı sürüyor. Ocak-eylül dönemi ihracatında bu bölgenin payı 22 milyar dolar ile yüzde 21.3’e kadar indi.

2016’nın üçüncü çeyreğinde gözlenen çarklarda yavaşlama, son çeyrekte sürüyor. Bunu, ekim verilerinden görmek mümkün. Hem Türkiye’nin risk priminin sürekli tırmanması, kredi derecelendirme kuruluşlarının not kırımının dış kaynak girişini yavaşlatması, hem de ABD seçimlerinin getirdiği dalgalanma ile ekonominin güç kaybettiği görülüyor. Bu, en kestirmeden doların TL karşısındaki fiyatından anlaşılıyor. Sadece kasım ayında yüzde 10 artışla 3.30 TL seviyesine gelen dolar fiyatı, ekonomide işlerin yolunda olmadığının en kestirme göstergesi.

Büyümede şemsiyenin ters dönmesi, sandık desteğinde sarsılma ihtimali anlamına da geliyor. Hele ki başkanlık hedefine yürümek isterken ekonomide sarsılma rejimin korkulu rüyası. Ama veriler, ekonominin küçülme sürecine girdiğini gösteriyor. Bunun da artan işsizlik, refah kaybı, banka borçlarını ödeyememek gibi sokaktaki insana yansıyan sonuçları olacak. Bu can yakıcı sonuçların bir siyasi tepki yaratmaması için iktidarın elindeki kamu maliyesini nasıl kullanacağı, eldeki su tankının, olası yangınları kontrole yetip yetmeyeceği merak konusu.

Read more: http://www.al-monitor.com/pulse/tr/originals/2016/11/turkey-economy-in-harsh-fall-season.html#ixzz4QfEvAv8G

Genel kategorisine gönderildi | Türkiye ekonomisinde sert sonbahar (Al-Monitor 18 Kasım 2016) için yorumlar kapalı

Will Turkey’s negative growth rates lead to political crisis?(Al-Monitor November 18.2016)

Summary Early indicators show that Turkey’s economy has begun to contract in the third quarter for the first time since 2009, raising the threat of political consequences for the AKP.

Author

TranslatorSibel Utku Bila

Toward the end of the year, when the time comes to disclose Turkey’s growth rate in the third quarter, the Turkish Statistical Institute is expected to announce the country’s worst rate for the past 27 quarters. The signs are already there, growing clearer every day. In its latest report on Turkey, the International Monetary Fund has already said the year-end rate would be below 3%, a projection that is likely to be revised further downward.

The growth figure for the third quarter is likely to be negative and around 0.5%, meaning that the Turkish economy is contracting for the first time since mid-2009. Moreover, a series of indicators point to a continued slowdown thereafter. In short, the spring for the Turkish economy is over, and it is transiting to a fall season of an unknown length. Whether the fall will give way to winter, or a serious crisis, also remains unclear.

Economic growth has been a key booster of popular support for the Justice and Development Party (AKP) since it came to power 14 years ago. The AKP’s rise coincided with growth rates reaching 7% in its early years in power. The government managed to overcome the snags of the 2008-2009 global crisis and then crowned its rule with a 9% annual growth in 2010 and 2011. Since then, the economy has been on a slowdown course, with the average growth rate falling to 3% in the 2012-2015 period. For 2016, even the revised target of 3.2% is now beyond reach, and Ankara will likely make do with a rate of about 2.5%. The 4.4% target for next year is an ambitious one and comes with a big question mark.

The latest data on industrial output, industrial turnover and retail sales comes as a strong indication of contraction in the third quarter from July to September, which covers the July 15 coup attempt and its aftershocks. In addition, current account deficit data disclosed last week shows that this chronic problem has begun to worsen again, signaling another negative impact for future growth.

In the third quarter, industrial production (seasonally and calendar adjusted) decreased 2.7% from the same period last year. The steepest decline — nearly 3% — was in the durable consumer goods category, which includes domestic appliances, home electronics, furniture and automotive. Given that the industry’s performance is a determining element in the performance of the commerce and services sector, the decline in industrial output could be described as the strongest indication of negative growth in the third quarter.

The data on the consumer side also shows that the economy has entered a period of contraction. In September, industrial turnover was down 2.4% from the same month last year. Retail sales, which had decreased 7.5% in July before picking up in August, are seen back on the decline, with the largest decrease again in durable consumer goods.

The retail sales volume, which covers all shopping malls and commercial enterprises of certain size, also points to a significant decrease in sales in the third quarter, including many sub-categories in which sales have fallen behind last year’s figures. Overall, the seasonally and calendar adjusted retail sales volume in the third quarter was down 1.7% from the previous one.

Besides the weakening tailwinds from the consumer side, the investment front provides no impetus as well. The steep investment decline in the past several years shows no sign of improvement in the third quarter of 2016. As of September, the annual output in the intermediate goods industry grew only 0.6%, while capital goods production decreased by 2.3%. The import of intermediate goods in the first nine months also remained unchanged from the same period last year, amounting to about $80 billion. A similar stagnation was seen in the import of capital goods. All those indicators point to lack of activity in terms of investments, as both local and foreign entrepreneurs remain wary of putting money in Turkey amid political and geopolitical risks, in addition to economic fragilities.

Foreign demand also fails to provide tailwind for the Turkish economy. In the first nine months, Turkey’s exports declined almost 3%, while imports were down 6.5%. The foreign trade deficit stood at $42 billion, a 15% decrease from the same period last year, in which the low global energy and commodity prices were also influential. As of the end of September, the foreign trade deficit and the one-third decline in tourism revenues contributed to a renewed increase in Turkey’s current account deficit, which reached $32.4 billion on a 12-month basis.

This outlook indicates that the link between economic growth and foreign trade has further weakened, meaning that foreign demand is not stimulating growth. Ankara not only lacks a viable economic policy to reverse this trend, but also pursues an ill-conceived foreign policy route that causes significant losses in foreign markets.

The European Union’s share of Turkish exports remains the largest at 48.5%, but is stagnant. Trade with the EU could take a further hit from growing political tensions over Ankara’s affront to democracy. Market losses in the Middle East, meanwhile, continue to expand. In the first nine months, the share of Middle Eastern countries in Turkish exports fell from 22% to 21.3% as exports declined to some $22 billion, a 5.7% decrease from the same period last year.

The downturn observed in the third quarter continues in the fourth one, as October figures indicate.

The slowdown in the inflow of foreign capital — the result of Turkey’s climbing risk premium and downgraded credit ratings — and most recently, the fluctuations caused by the outcome of the US presidential elections, have proven debilitating. The most glaring evidence is the depreciation of the Turkish lira, which has plunged 10% against the dollar in November alone.

Now that the umbrella of growth is blown inside out, the headwinds threaten to jounce the base as well. An economic tremor is Ankara’s worst nightmare, especially now that a drive to install a presidential regime is afoot. Yet, the data shows the economy is on a contraction course, which, for the man in the street, will mean more unemployment, less prosperity and debt defaults. How the government will use public finances to prevent political blowbacks and whether its toolbox will be enough remains to be seen.

Read more: http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/11/turkey-economy-in-harsh-fall-season.html#ixzz4QfDWnOXX

English, Genel kategorisine gönderildi | Will Turkey’s negative growth rates lead to political crisis?(Al-Monitor November 18.2016) için yorumlar kapalı

Mustafa Sönmez’le söyleşi: “Eczacıbaşı’nın Trump mesajı boşuna verilmedi”(Sendika.org. 12 Kasım,2016)

İktisatçı-yazar Mustafa Sönmez’le son dönemde Türkiye ekonomisindeki olumsuz işaretler ile siyasi gelişmeler arasındaki ilişki üzerine konuştuk. Ekonominin henüz kışa değilse bile sonbahara girdiğini belirten Sönmez, mevcut durumun yönetilebilir olmaktan çıktığını söylüyor. Türkiye kapitalizminin Batı ile ilişkileri kesmeyi kaldıramayacağını, büyük sermayenin de başkanlık sistemini bir tehdit olarak gördüğünü vurgulayan Sönmez, ABD’de sandıktan Donald Trump’ın çıkmasının TÜSİAD açısından da Erdoğan basıncını dengeleyebilecek bir faktör olabileceğine dikkat çekiyor

Sendika.Org: Son dönemde TL’nin değeri hızla düşüşe geçti, borsa dalgalanıyor, toplu iflasların gündeme gelebileceği söyleniyor, piyasa sıkıştı deniyor, konut satışlarında problem yaşanıyor, 15 Temmuz sonrası yatırım yapılmıyor… Yıllardır ekonomide kırılganlıklar ve bir sıkışma olduğunu zaten söylüyorduk ancak bu dönemi özgün kılan bir şey var mı, nedir?

mustafa_sonmez_manset

Bu, deprem literatüründe geçen stres birikimi. Yani geçmiş yıllardan gelen bir stres var. Onun sıkışması buradan bir kabuk çatlatır mı, ciddi sarsıntıya yol açar mı, henüz bunu bilmiyoruz ama onun işaretleri var.

TÜRKİYE EN RİSKLİ İKİNCİ EKONOMİ

Türkiye hem ekonomik hem politik hem jeopolitik düzeylerde ciddi riskli ülke olmaya başladı. Bunu da nereden biliyoruz? CDS dedikleri risk primi göstergesinden. Brezilya birinci sırada Türkiye ikinci sırada şu anda. Güney Afrika, Türkiye ile yarışıyor. Rusya dördüncü sırada. Bir gösterge bu.

İkinci gösterge bu risk algılamaları kredi derecelendirme kuruluşları tarafından çöp notuna dönüştürüldü. Yani hem S&P hem de Moody’s Türkiye’nin notunu “yatırım yapılmaz” nota dönüştürdüler. Şimdi bunlar ciddi kırılmalar.

SERMAYE ÇIKIŞI BAŞLADI

Bundan itibaren Türkiye’ye sermaye akışı zayıflar, zayıflamaya başladı. Var olan sermayede de çıkış başladı. Dolayısıyla bu aslında bir kırılma noktasıdır. Biri temmuzda bu kararı verdi, biri eylülde verdi. Son olarak S&P bir kredi notu daha açıkladı ama onu Anadolu Ajansı tarafgir yorumladı, iyileşme gibi gösterdi. Halbuki eski durumun devamı anlamına geliyor.

Şimdi bu noktadan itibaren bu sistemin muhtaç olduğu dış kaynak girişinde ciddi aksamalar olacak, olmaya başladı. Türkiye ekonomisi ağırlıkla dışarıdan gelen parayla dönen bir ekonomi. Bu para gelmediği takdirde ne oluyor? Döviz kuru, doların fiyatı yükselmeye başlıyor. İşte 3 TL’lere tutundu, sonra dönemsel risk artışlarına bağlı olarak; Cumhuriyet operasyonu, HDP operasyonları, arkasından Amerika’daki sürpriz denebilecek seçim sonuçları gibi politik gelişmelere bağlı olarak 3,20 gibi noktalara geldi. Buralarda basamak yapabilir. Şimdi bu kurla da ekonominin baş etmesi, bununla yaşaması kolay bir şey değil. Bu dolayısıyla bir dizi kırılmayı getiriyor.

DIŞ TALEBİN ARDINDAN İÇ TALEPTE DE ÖNEMLİ GERİLEME VAR

Bir yıla yakın bir süredir seyreden risk artışı, yani hem jeopolitik hem politik hem ekonomik riskler, son dönemlerde daha da arttı. İç talebi de dış talebi de ciddi ölçüde kesti. Zaten dış talep önemli bir gerilemeye uğradı. Avrupa’daki ve Ortadoğu’daki durumdan dolayı. İç talebe dayanıyordu büyüme. İç talepte de zaruri harcamaların dışında, yani gıda, zorunlu giyim ve zorunlu barınmanın dışındaki kalemlerde, dayanıklı tüketim mallarında vs. önemli gerileme var. Bütün bunlar ekonomide ciddi bir düşüşü gösteriyor.

EKONOMİ BAHARDAN GÜZE GEÇTİ

Nitekim onu sanayi üretimi verilerinden görebiliyoruz. Eylül ayında sanayi üretimi verilerinde ciddi bir düşüş geldi. Beraberinde şimdi cari açık problemi gelecek. Turizm gelirleri ciddi düştü hem de yabancı firmalar kar transfer etmeye başladılar. Bunlar düşmüş gibi görünen cari açığı yeniden arttıracak. Bir de enerji fiyatları da yeniden yükselmeye başladı. Öyle bir problem de ortaya çıkacak, bunun finansmanı için yine para gerekecek. Para bulmanın maliyeti artacak. Yani hülasa ekonomi bahardan güze geçti; kış değil de sonbahar. Ama bu uzun bir sonbahar olabilir. Sert bir sonbahar olabilir. Bunun da etkileri mutlaka siyasette görünecek.

Saray’ın ekonomi danışmanı Cemil Ertem kurdaki yükselişi Türkiye ekonomisinin sağlıklı olmasına yorduğunu söylüyor. Bu, birtakım sübaplara güvenilerek söylenen bir şey mi?

Şöyle bir züğürt tesellisi var; “Bu kur artışı, beraberinde ihracatı, diğer döviz kazandırıcı faaliyetleri teşvik eder. Yani dolar 3,20 olduysa işte ihracatçı daha çok heyecanlanır ve daha çok ihracat yapar.” Bu klasik züğürt tesellisidir ama madalyonun öbür tarafında ithalatın maliyeti var. Yani Türkiye net ihracatçı bir ülke değil, sonuçta ithalatçı bir ülke. Her kur artışı beraberinde maliyet enflasyonu getiriyor ki özellikle bunu otomotivde bir dizi elektronik vb. dış girdi kullanım oranı yüksek sektörlerde görüyoruz. Bunlar ciddi bir maliyet enflasyonuna yol açtı. Merkez Bankası da bunu raporlarında ifade ediyor yani kurdaki artış bir maliyet enflasyonu getiriyor diye.

KURDAKİ HER ARTIŞ DEVASA DIŞ BORCUN AĞIRLIĞINI ARTIRIYOR

Yanı sıra Türkiye’nin 421 milyar dolar dış borç stoku var. Bunun üçte ikisi özel sektörün, yüzde 40’ı kısa vadeli. Yani kurdaki her yukarı gidiş,  borcun buradaki TL karşılığının artışı demektir. Bu da firmaları çok ciddi kur zararına uğratır. Yani son Orta Vadeli Program’da Türkiye’nin 2016 için üstü kapalı olarak rıza gösterdiği kur yıllık 2,95 lira, bütün yılın ortalaması. Ama bu son sıçrama ile beraber 3 liranın üstüne çıkabilir. Dolayısıyla hedeflerden uzaklaşır. Ama Orta Vadeli Program 2017 için daha makul bir kur oranı veriyor. Yüzde 4,5 büyüme görüyor falan, bunların hiçbiri gerçekleşebilecek hedefler değil. Büyümeyi yüzde 3,2 görüyor ki IMF son raporunda 2,9 ancak tutturursunuz dedi.

POLİTİK GERİLİM SÜRDÜKÇE TÜRKİYE’YE KOLAY KOLAY PARA GELMEZ

Yani aslında Türkiye ekonomisi ciddi şekilde bir mevsim değişikliği geçirdi şimdi. Ve o mevsim değişikliğinin tekrar bahara dönme ihtimali az. Yani tersine kötü rüzgarlar daha fazla iyi rüzgarlar daha az. Bir kere rejim kendisini çok ciddi bir politik gerilime angaje etti. Dışarıdaki para sahipleri, yatırımcılar bu gerilimin düşmesini isterler gelmek için. Ekonomik kırılanlıkların azalmasını, politik gerilimlerin inmesini, jeopolitik sürprizlerin olmamasını… Bunlar olmadıkça kolay kolay Türkiye’ye para getirmezler. Zaten doğrudan yabancı sermaye girişi çok azalmış durumda. Bu bahsettiğim portföy, yani sıcak para. Sıcak para bile ancak burnunu mandallayıp vur kaça gelip gidiyor. Bunlar bile gelmemeye başlıyorlar.

ÖNÜMÜZDEKİ 12 AYDA 205 MİLYAR DOLAR BULUNMASI LAZIM

Şimdi bu para gelmediği takdirde… İşte önümüzdeki 12 ayda dönmesi gereken 170 milyar dolar dış borç var. Cari açık da 30-35 milyar dolar. Yani 200-205 milyar dolar önümüzdeki 12 ayda para bulunması gerekiyor. Bu para nasıl bulunacak ve hangi maliyette bulunacak? Bu sıkıştırıyor Türkiye’yi.

MEGAPROJELERDEN DOLAYI CİDDİ BİR TEHDİT VAR

Artı, bu risk ortamı içerideki yatırımcıları da etkiliyor. Yani hem mevcut üretimi çevirmede zorluk çekiyorlar talep bulamayınca, iç talep azalmış vaziyette; önlerini göremedikleri için de bu riskli ortamda yatırım niyetleri askıya alıyorlar yatırım sıfırlanmış vaziyette. Ve bu hükümete güvenerek girilmiş birtakım büyük projeler, bu megaprojeler vslerin finansmanında ciddi sorunlar var.

Mesela?

Mesela bu 3. Havalimanı, Avrasya Tüneli, Bolu-Gebze-İzmir otoyolu vs… Bunlarda hem finansman açısından problem var, dışarıdan finansman bulamadı bu projelerin önemli bir kısmı. Hükümet kamu bankalarını memur etti bu işe, kamu bankaları da riskli kredi kullanmış oldular.

Şimdi bütün bunlar hem IMF tarafından hem de kredi derecelendirme kuruluşları tarafından görülüyor. Dolayısıyla hem raporlara yansıyor, IMF raporlarına bu risk durumu yansıyor hem de not kırarken gerekçe oluşturuyor. Bu megaprojelerden dolayı ciddi bir tehdit var Türkiye ekonomisine. Bu hesabı yapamadılar çünkü bu projelerin hepsini seçmen odaklı, seçim odaklı yaptılar. Ama yan yana geldiğinde önemli bir risk oluşturuyor. Yani hem tamamlanmasında problem var hem de tamamlandığında hükümetin altına girdiği garantiler hazineye ciddi yükler getirebilir. Böyle bir tehditle yaşıyorlar.

KORKULAN İKİ AÇIK BİR ANDA YAŞANABİLİR

Diğer taraftan sıkışan özel firmalara can simidi atmak, onlara kredi kolaylığı sağlamak ya da başka imkanlar sağlamak mesela konut sektörü sıkıştığında KDV oranını 18’den 8’e indirdiler ve Eylül ayında biraz satış oldu. Şimdi bu tür teşvikleri sağlarsın ama diğer taraftan bu vergiler hazineye girmez senin hazinen açık vermeye başlar. Zaten 2017’nin kamu açığını yükselttiler hedef olarak. Yani “orada biz cephane kullanacağız” itirafıdır bu.

Mili gelirin yüzde 2’sine yakın hedef koydular, yüzde 1’di 2’ye çıkardılar. Ama onunla da kalmayabilir. Büyüme düştüğü için daha az vergi girebilir hazineye. Buna karşılık zorda kalanlara, işte asker, polis harcamalarına daha çok para ayırmaları gerektiği için bütçe açığı büyüyebilir. Yani o zaman korkulan iki açık bir anda yaşanabilir. Bir yandan bütçe açık veriyordur bir yandan cari açık vardır. Bu iki açık iflah etmez ülkeyi, ciddi probleme sürükler.

Bu koşullarda TÜSİAD çok çekingen eleştirilerde bulunuyor. Hatta bazen ne diyorlar onu bile anlayamıyoruz?

Şimdi bu Amerika’daki seçim sonucunda Trump’ın seçilmesi bence önemli. Aydın Doğan’la zaten fiili bir ortaklığı var, bir diyalog var. İlk defa Eczacıbaşı, Trump’tan çok memnun olduğunu ifade etti.[1]

TÜSİAD da memnun olduğunu ifade edebilir. Yani bunlar Obama’yı ikna edemedikleri, anlatamadıkları üstlerindeki baskıyı vs’yi pekala Trump’a anlatabilirler…

Trump’ı Erdoğan karşısında dengeleyici bir unsur olarak mı görürler?

Evet yani bu yeni bir şey olabilir. Trump, TÜSİAD’ı daha çok anlayan bir başkan olabilir. Bunu Ortadoğu’daki politikalarla da ilişkilendirmek lazım. Trump’ın tutumu ne olacak? İşte Rusya’yla ilişkileri, oradaki dengeler… Amerika’nın duruşu AKP’nin beklentilerine uymayacak gibi. Özellikle Kürtlerle olan ittifakı konusunda Trump daha sıcak ve yakın duruyor Kürtlere. Obama gibi durmuyor. Suriye’de işi Rusya’ya havale edecek gibi duruyor. Hem Irak’ta hem Suriye’de toprak bütünlüğünü korumak, IŞİD’i bitirmek ama bu arada diğer ÖSO gibi örgütleri de Rusya’nın gözüyle görmek gibi bir tutum söz konusu Trump açısından. Bu Ortadoğu’dan başlayarak aslında Türkiye’ye karşı duruşu ve rejime karşı duruşu biraz değiştiren bir iklim getirebilir. Bunun devamında da TÜSİAD üstlerindeki baskının biraz hafiflemesini bekleyebilir.

TÜSİAD’ın şöyle bir derdi var; bir yandan belki bu otoriter rejim sayesinde işçi hakları vs. konusunda elleri rahat falan ama iç talepte ciddi daralma var, dışarda iyi değil durum. Avrupa Birliği’yle ilişkiler son derece gergin ve tam üyeliğin dondurulması gibi bir risk var. Bütün bunların üstüne stres ve risk birikimi ile önlerini göremiyorlar, yatırım yapamıyorlar, dışardan para gelmediğini görüyorlar. Kur artışından tabii ki onlar da zarar ediyorlar. Şimdi çıkmayan sesleri biraz yükseltmeye başlayabilirler. Biraz daha hak hukuk, güçler ayrılığı gibi şeyler söylemeye başlarlar. Trump’la beraber hava biraz değişebilir.

Yeni Trump’ın gelişi ekonomi sermaye ile ilişkişleri açısından da Erdoğan açısından negatif bir durum mu diyorsunuz?

Bu rejim kendisini çok dar bir alana sıkıştırdı en ufak bir muhalefete en ufak bir çatlak sese tahammül gösteremiyor. Tersine mutlak bir otorite ve hegemonya kurarak bu başkanlığa götürebileceğini düşünüyor. Fakat Türkiye kapitalizmi dünyayla kurduğu ilişkiler açısından dünya kapitalizminin rızasını almadan bir otoriter, mutlak, eş dost kapitalizmine dönüşebilecek bir yapı değil. Bunu İran yapabilir, Rusya yapabilir arkasındaki doğal kaynaklara güvenerek.

TÜRKİYE EKONOMİSİ BATININ RIZASINA MUHTAÇ

Ama Türkiye kapitalizminde öyle bir şey yok; son derece dış kaynağa ve Batı rızasına muhtaç bir ekonomi. Sadece borçlanmak anlamında değil, onun gelip yatırım yapması ve ilişkileri daha sıkılaştırması anlamında bağımlı bir ekonomi.

Turizmin önemli bir döviz girişi sektörü olabilmesi için bir kere Türkiye’nin tekin bir ülke haline gelmesi, insanların korkmayacağı bir ülke haline gelmesi gerekiyor. Yabancı yatırımcı açısından da mülkiyete saygı, yasa önünde eşitlik, yasanın yargının tarafsız olması gibi kaygılar var. Mülkiyet hakları açısından böyle kaygılar var.

O nedenle bu başkanlık sıtması uymuyor batı dünyasına. Yani batı kapitalizmi bunu hazmedemez. İçerde de TÜSİAD bunu bildiği için onlar da bence bunu hazmetmiyor ama seslerini çıkaramıyorlar. Yoğun bir baskı altındalar. Karşılarında son derece köşeye sıkışmış bir güç var, onun hışmına uğramamak için belki iklimin dönmesini bekliyorlar. O anlamda Amerika’dan dengeleri biraz değiştirecek böyle bir şey de gelebilir.

Bunu hangi araçla yapabilirler?

Bir kere Amerika’nın Türkiye karşısında genel duruşunda bir değişim olabilir, Ortadoğu’dan başlayarak. Buna AB eşlik edebilir; “daha burjuva demokrasisi iklimi istiyoruz, daha çok ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü olsun, daha güçler ayrılığına dikkat edin” gibi taleplere biraz daha sahip çıkabilir AB ve Amerika. Bunu fırsat bulursa TÜSİAD biraz daha sesli talep edebilir.

Ama karşıda “Siz ne derseniz deyin benim bir kulağımdan girer diğer kulağımdan çıkar” diyen bir adam var. Somut bir yaptırımın olmadığı koşulda istediğiniz kadar diktatör deyin. Mesela AB sözlü eleştirinin ötesine geçip somut bir yaptırıma gidebilir mi?

“Tam üyeliği askıya alabiliriz” dedi işte.

Bunun somut bir karşılığı var mı, Türkiye ekonomisini zorlayacak birtakım somut tedbir ve yönlendirmeler yapabilir mi?

Yönlendirmeler başladı zaten. Birtakım kredi derecelendirme kuruluşlarının not indirmesi basit bir şey değil aslında. Yanı sıra IMF raporları; onlar da ciddi uyarılar yapmaya başladılar. Buradan ekonomik olarak sıkıştırmaya başladılar. Daha az sermaye geliyor, var olan sermaye çıkıyor. Hala 70 milyar dolarlık bir sıcak para dolaşıyor Türkiye’de. Bunların üçü beşi çekildiğinde bile sarsıntı oluyor. Daha ciddi çekilmeler olabilir ya da bir dizi ambargo vs. uygulayabilirler.

EKONOMİK DURUM YÖNETİLEBİLİR OLMAKTAN ÇIKIYOR

Ekonomik olarak ellerinde isterlerse kullanabilecekleri başka şeyler var. Bir de genel olarak havayı soğuturlarsa sermayeyi ürkütürler. Sermayenin ürkmesi zaten yeterlidir. Su andaki durum zaten yönetebileceği bir durum olmaktan çıktı rejimin. Şu andaki ekonomik parametrelerle bu ekonomiyi yönetmek son derece zorlaştı.

İşsizlik yükseliyor, büyüme küçülüyor, iç talep daralıyor, firmaların tahammül güçleri azalıyor. Burada hava dönmediği takdirde kayba uğrayacak. Yarın öbür gün sokağa yansıyacak, yansımaya başladı da. Yüzde 13-14’ü bulan tarım dışı işsizlik var ve her ay artış halinde. Bunların önemli bir kısmı diplomalı işsizler. 3,2 milyon işsizin 925 bini. İşyerleri yarın öbür gün tensikata başlayabilirler.

Bu daralmayla beraber bir yandan bel bağladıkları konut sektöründe önemli bir stok var ve buradan dökülmeler başlayabilir. Her ne kadar bütçeden bazı destekler çıkmaya kalksalar bile bu kez de bütçeyi yarabilirler, yani mevcut parametreler zaten bu ekonomiyi yönetilebilir, sürdürebilir olmaktan çıkarmış durumda. Bunu biraz daha aşağı çekecek bir durum, tutum kendi başına bir yaptırım olur.

Erdoğan da bunun farkında galiba. Çünkü biraz gaza basmış halde. Savaş üzerine kurulu bir iktidar bloku var ve diğerlerini susturdu. Böyle bir 6 ay götürüp referandumda başkanlığı alayım, diye düşünüyor olamaz mı…

Evet bir an önce o başkanlığı almak istiyor. Onun bütün argümanı sandık üstüne. “Beni halk istiyor, bu rejimi halk istiyor, idamı da halk istiyor, irade bu, buna nasıl karşı çıkarsınız…” Bu argümanla hareket ediyor.

Ama canı istediğinde başka iradeleri tanımıyor. Orada 6 milyon Kürdün seçtiği HDP’yi doğruyor, sonra “Gelsin PKK sizi kurtarsın” diyor. Sanki HDP’yi PKK sandıktan çıkarmış gibi. Canı istediğinde milli irade, canı istediğinde kayyum.

YÜCE DİVAN’DAN KURTULMAK İÇİN

Etrafındaki bütün kuşatmayı göze alarak, bir an önce başkanlığa sürüklemek, seçim yaptırmak ya da referandum yaptırmak istiyor. Seçmen desteği henüz yok olmadan, seçmen desteği ile korkutarak, özendirerek o başkanlık ipini bir yakalamak ve onunla en azından Yüce Divan’dan kurtulmak istiyor. Aslında son derece açık bir hedef var. “Durursam ve hava değişirse Yüce Divan riskim artıyor ama durmazsam, tersine bütün düşmanlarımı tepeler ve bir an önce başkanlık ipini göğüslersem canlı kalkan seçmen sayesinde Yüce Divan’dan yırtma şansım var.” Bunun peşinde.

TÜSİAD bu senaryoya yatar mı peki?

Sanmıyorum. Başkanlık modelini Türkiye taşıyamaz. Çünkü diyelim başkanlığına olur verdiler, başkanlık demek aslında parlamentonun pas edilmesi, bütün güçlerin bir kişinin elinde toplanması… Şimdi böyle bir siyasi modelle, uluslararası kapitalizme bu kadar muhtaç bir kapitalizm sürdürülebilir mi, yaşanabilir mi?

YARIN İŞ BANKASI KAMULAŞTIRILABİLİR

Bir de bunun son derece kayırmacı olduğunun farkındalar. Yani bu kapitalizm herkese eşit durup herkese eşit dağıtmıyor ki. Burdan da gelen bir itiraz var ama bunu çok seslendirmiyorlar. Bu kapitalizmde bu başkanlık sistemi gelirse, yarın İş Bankası’nı kamulaştırabilir, gözünün yaşına bakmaz. “Zaten kamusal bir banka” der, pat diye devlet bankasına dönüştürür. Öbürlerine her an çeşitli kulplar takabilir.

Bugün kendine düşman gördüklerine nasıl FETÖ’cü, PKK’ci kulp takıyorsa, hoşlanmadığı bütün aktörlere bu yetkilerle her şey yapabilir. Bu yetkilere teslim etmek, sermaye açısından da son derece risktir. Bugün bir dizi şirketin başına gelenler yarın muhalefet ettikleri takdirde öbürlerinin hepsinin başına gelir. O nedenle bence bunlar rıza göstermiyorlar alttan alta ama sesli muhalefete cesaret edemiyorlar.

SERMAYENİN KAYBEDECEK ÇOK ŞEYİ VAR

Çünkü sermaye gerçekten daha çok kaybedecek şeyi olduğunu düşünüyor. Sonuçta bir vergi cenderesine alınma, bir FETÖ, PKK torbasına atılma meselesidir. Bunlar oluyor. Bunun örneklerini özellikle ortaya koyuyorlar, sindirmek için.

Ama gene de bir başkanlık modeline onay vereceklerini sanmıyorum. Olmaz, uymuyor, ondan dolayı. Şu dönemde bu yönetim değişikliğiyle beraber Trump’ın ve AB ile beraber onun lideri Almanya’nın vs. bütün bunların rejimi biraz daha köşeye sıkıştırmasını isteyebilirler.

Yani Eczacıbaşı boşuna vermedi mesajı?

Boşuna vermedi mesajı adam durduk yerde.


[1] Business HT’de yer alan 9 Kasım tarihli haberde, Eczacıbaşı Holding Yönetim Kurulu Başkanı Bülent Eczacıbaşı, Trump’ın başkanlığını olumlu karşıladığını belirterek şunları söylemişti:

Trump eğer kaybetseydi belki kendisine antipati duyduğumuz için pek çoğumuz memnun olacaktık ama bu bir çözüm olmayacaktı. Çok büyük halk kitleleri mutsuz. Bu sistemin kendileri lehine çalışmadığını düşünüyorlar ve öfkeliler. Bu nedenle böyle aykırı gözüken adaya oy veriyorlar. 

Çok yakın bir geçmişte hepimiz dünyada sorunların çözümlendiğini sanıyorduk. Sovyetler Birliği yıkılmış, Doğu Bloğu çökmüştü. Hepimiz düşünüyorduk ki demokrasi ve serbest piyasa insanların tüm sorunlarını çözecek. Bunun böyle olmadığının ilk işareti 11 Eylül 2002’de geldi. Galiba bir şeyler ters gidiyor diye başladık. Bugün o işaretleri çok yaygın görüyoruz. İnsanlar reform beklentisi içindeler. Trump, bu reformu yapabilir mi yapamaz mı bilmiyoruz. Eğer yapabilirse insanlık rahat bir düzene kavuşacak, eğer yapamazsa yapamayacağını vaat eden seçmenlere oy vermenin yanlış olduğunu anlayacak diye düşünüyorum. Eğer Hillary Clinton kazansaydı tamamen kurulu düzenin bir adayı olarak bu reformları yapma şansı çok düşüktü diye düşünüyorum.”

Genel kategorisine gönderildi | Mustafa Sönmez’le söyleşi: “Eczacıbaşı’nın Trump mesajı boşuna verilmedi”(Sendika.org. 12 Kasım,2016) için yorumlar kapalı

Paralel bütçe “Varlık Fonu” sahnede(Al-Monitor, 11 Kasım,2016)

Önceki hafta bir süredir beklenen bir adım daha atıldı: Özelleştirme İdaresi Başkanı Mehmet Bostan yeni kurulan Türkiye Varlık Fonu Yönetimi AŞ Genel Müdürlüğü’ne ve Yönetim Kurulu Başkanlığı’na atandı. “Varlık Fonu” dünyanın pek yabancı olduğu bir kurum değil. Norveç (GPF), Birleşik Arap Emirlikleri (ADIA), Çin (CIC), Suudi Arabistan (SAMA), Kuveyt (KIA), dünyada devletin sahipliğinde ve yönetiminde olan en büyük varlık fonları. Bu tür fonların geliri genellikle ülkelerin bütçe fazlalarından oluşuyor. Başka bir deyişle, gerçek anlamda Varlık Fonu olanlar, cari fazla veren ve belli bir doğal kaynağa, çoğunlukla petrol, doğal gaza sahip ülkeler.

özet:
Merkezi bütçeye paralel bir bütçe gibi çalışacak olan Türkiye Varlık Fonu A.Ş., Sayıştay denetiminin dışında. Kaynakları öncelikle cılızlaşan özelleştirme gelirleri ama hedefi İşsizlik Sigortası Fonu, Savunma Sanayi Fonu gibi kamu fonları. Şeffaflık sorunu ise en önemli eleştiri konusu.

Peki, Türkiye’nin temmuz sonlarında gündeme getirdiği ve hızla yasalaştırarak uygulamaya soktuğu Varlık Fonu? Bu fonun, isim benzerliğinden öte bilinen ülke fonlarıyla pek ilgisi yok. Çünkü Türkiye, cari fazlası, bütçe fazlası olan bir ülke değil. Orta Vadeli Program’da belirtildiği gibi iç tasarruf oranı, milli gelirinin yüzde 14’ünü ancak bulan, bu nedenle yoğun dış kaynak bulmak durumunda olan bir ülke.

Türkiye’nin artan ekonomik, siyasi ve jeopolitik riskleri dış kaynak akışını yavaşlattı. Bunun sonucu Türkiye’nin büyüme temposu düştü. Örneğin 2016’da yüzde dört büyüme hedefi konulmuşken yıl sonu gerçekleşmenin yüzde 2.9 olacağını yine kasım ayı başında IMF açıkladı. IMF aynı raporda dış kaynak bulmanın zorluklarına dikkat çekti. Tüm bunlar ekonominin darboğazlar yaşadığı bir dönemden geçtiğinin teyidi.

Böylesi durumlarda kamu maliyesi olası ekonomik yangınlara karşı itfaiyeci rolüyle öne çıkar. Nitekim OVP’de bunun için 2017 merkezi bütçesinin açık hedefi dikkat çekecek biçimde milli gelirin yüzde 1.9’una çıkarıldı. Bu, kamu maliyesi ile olası daralmalara daha çok müdahale edilecek demek. Yani sıkışan sektörlere vergi indirimleri, cömert kamu harcamaları, kredi destekleri vb. hep bütçe açığı göze alınarak yapılacak. Türkiye 2008-2009 krizini de bütçe açığını yüzde beşlere kadar çıkarmayı göze alarak aşabilmişti. Bugün ise bu itfaiyenin yanına ikinci bir itfaiye ekleniyor: Varlık Fonu.

Türkiye Varlık Fonu Yönetimi A.Ş. 50 milyon TL sermayeli bir anonim şirket olarak kuruldu. Sermaye, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) tarafından konuldu ve başkanlığına ÖİB Başkanı getirildi. Şirket, Türkiye Varlık Fonu İçtüzüğünü hazırlayacak ve Türkiye Varlık Fonu kurulacak. Ayrıca bağlı alt fonlar da kurulabilecek.

Peki, fonun kaynakları nereden gelecek? O noktada kurucu ÖİB adı ilk sırada geçiyor. “Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından; özelleştirme kapsam ve programında bulunan ve Türkiye Varlık Fonu’na devrine karar verilen kuruluş ve varlıklar ile Özelleştirme Fonu’ndan Türkiye Varlık Fonu’na aktarılmasına karar verilen nakit fazlası.” Ne kadar bu tutar?

Özünde, Türkiye çoğu son 10 yılda olmak üzere satılması mümkün kamu varlıklarının çoğunu satmış durumda. ÖİB verilerine göre, 267 kuruluşta hisse senedi veya varlık satış/devir işlemi yapıldı ve bu kuruluşların 257’sinde hiç kamu payı kalmadı. 1986 yılından temmuz 2016 tarihine kadar 30 yılda gerçekleştirilen özelleştirmeden sağlanan gelir, 68 milyar ABD doları. Özelleştirme Fonu’ndan Hazine’ye 1995 yılından temmuz 2016’ya kadar aktarılan tutar ise 45.1 milyar ABD doları.

OVP, özelleştirmeden merkezi bütçeye kaynak akışının son yıllarda azaldığını belirtiyor. Bu akış, 2015’te 4.3 milyar dolar iken 2016 için 3.5 milyar dolar tahmin ediliyor. 2017 için konulan hedef ise daha iddialı: 5.3 milyar dolar. Eğer bu gelir, yeni kurulan Varlık Fonu’na alınır ise bu kez merkezi bütçe bu gelirden mahrum kalacak.

Varlık Fonu’nun kaynak sağlama yönünden esas hedefi ise İşsizlik Sigortası Fonu. Sigortalı çalışanların aylık gelirlerinin üzerinden yüzde iki işveren, yüzde bir sigortalı kesintileri ve yüzde bir devlet payı, bu fonun yıllık gelirlerin yarısını oluşturuyor. Fonun birikimlerinden elde edilen banka ve devlet tahvili faizleri ise gelirlerin öteki yarısını oluşturuyor. 2016 eylül itibarıyla fonda birikmiş varlık 100 milyar TL’nin (33 milyar dolar) üzerinde.

Bunun dışında, mevzuatta Varlık Fonu’na kaynak için şöyle bir ifade de yer alıyor: “Kamu kurum ve kuruluşlarının tasarrufu altında bulunan ihtiyaç fazlası gelir, kaynak ve varlıklardan; Bakanlar Kurulu tarafından Türkiye Varlık Fonu’na aktarılmasına veya Şirket tarafından yönetilmesine karar verilenler.” Bunların neler olacağı, icraatla görülecek.

Devlet kaynağı ve devlet kuruluşu olmasına rağmen, Varlık Fonu’nun merkezi bütçeyi denetleyen Sayıştay tarafından denetlenmeyecek olması ise önemli bir eleştiri konusu. Türkiye Varlık Fonu ve bünyesinde kurulacak alt fonlar, Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında bağımsız denetime tabi olacak. Şirket, Varlık Fonu ve bu yasaya göre kurulan şirketler, alt fonlar, birçok vergiden de muaf.

Fonun harcama yapacağı yatırımlar arasında “mega projeler” de var. Türkiye ekonomisi için önemli bir kara delik tehdidi gibi duran, Kamu-Özel İşbirliği modeliyle icra edilen bu yatırımlar için yasanın genel gerekçesinde “Otoyollar, Kanal İstanbul, Üçüncü Köprü ve Havalimanı, Nükleer Santral gibi büyük altyapı projelerine kamu kesimi borcu artırılmadan finansman bulunacak” ifadesi yer alıyor. Aynı gerekçenin bir diğer alt başlığı da savunma sanayiinin geliştirilmesi ile ilgili. Buradan, Savunma Sanayi Fonu’nun da bu bünyeye alınabileceği anlaşılıyor.

Merkezi bütçenin dışında kalıp kamusal denetim dışına düşen bütçe ve fonlar öteden beri hem içeride hem de IMF, derecelendirme kuruluşları gibi dış kurumlara sorun oldu, bilinmezliklere ve şaibelere yol açtı. Tarih, Türkiye’yi 2001 krizine götüren, yakın zamanda komşu Yunanistan’ı derin bir krize düşüren etkenlerin başında kamu maliyesi yanlışları olduğu gibi acı derslerle dolu. Hatırlayan olacak mı?

Genel kategorisine gönderildi | Paralel bütçe “Varlık Fonu” sahnede(Al-Monitor, 11 Kasım,2016) için yorumlar kapalı